Column

Aan alles bij Merkel zit een maar. Ze was een bijzondere leider maar was ze ook een groot kanselier?

null Beeld

Helmut Kohl noemde haar ‘mijn meisje’.

Gerhard Schröder lachte spottend als ze sprak in de Bondsdag.

Donald Trump gooide na harde onderhandelingen twee rode snoepjes op haar tafel: ‘Hier, je kunt niet zeggen dat ik je nooit iets geef.’

Vladimir Poetin liet zijn zwarte labrador aan haar snuffelen hoewel hij zag dat ze doodsbang was.

Angela Merkel heeft veel te stellen gehad met al die dominante kerels, of het nu haar voorgangers waren als Duits kanselier of de presidenten van Amerika en Rusland. Maar nooit liet ze zich omverblazen, ze excelleerde in macho-management. Met die twee alfamannen in eigen huis rekende ze gedecideerd af.

Ze werd de eerste vrouwelijke Duitse kanselier, zestien lange jaren, en bereikte iets wat de ambtgenoten voor haar niet gelukt was: de kanselier van Duitsland werd tevens de ongekroonde leider van Europa. Bij de Europese schuldencrisis, Ruslands annexatie van de Krim, de vluchtelingencrisis, de Brexit en de corona-pandemie was zij de spil waar de Europese politiek om draaide.

Die positie heeft te maken met Duitsland zelf, zijn grootte, gewicht, ligging en historie. Omringd door maar liefst negen buurlanden en centraal gelegen op het snijpunt van oost en west, noord en zuid, is het zo belangrijk dat niemand er omheen kan. Tegelijkertijd blijft er altijd de vrees dat het zijn macht zal gebruiken om te overheersen. Dat maakt Duitsland en daarmee Europa ingewikkeld om te besturen. Voor iedere kanselier. Bismarck sprak van Ross und Reiter. Wie rijdt er: de ruiter of het paard?

Of Merkel zich dit alles in 2005 realiseerde, weten we niet. Maar onder druk van een reeks crises nam ze de Europese leidersrol cq spilfunctie op zich. Enerzijds maakte zij stilletjes een einde aan de nederigheid die Duitsland zichzelf na de oorlog had opgelegd (een oud-kanselier grapte ooit dat hij de Franse president bewust een pas vooruit liet lopen op de rode loper). Anderzijds bleef ze behoedzaam omgaan met alle Europese buren. Merkel pakte de teugels en hield het nerveuze paard in bedwang op verraderlijke paden met onverwacht scherpe bochten naar links en naar rechts. Het was altijd balanceren.

In de schuldencrisis redde zij Griekenland (en de euro), maar legde zij het land vanwege een kritisch thuisfront strak aan de ketting en liet zij de Duitse banken er goed uit springen.

In de Krim-crisis tuigde ze een heel sanctiepakket tegen Poetin op, maar ontzag ze hem door te weigeren te stoppen met Nord Stream 2, de gaspijpleiding van Rusland naar Duitsland.

In de vluchtelingencrisis heette zij 1 miljoen Syriërs welkom, maar daarna hield ze uit angst voor extreem-rechts de deur zoveel mogelijk op slot.

In de aanloop naar de Brexit bewoog ze te weinig om een breuk te voorkomen, maar daarna deed ze haar best de gevolgen te beperken.

In de coronacrisis stemde zij in met een Europees herstelfonds voor de zwaarst getroffen EU-landen dat wordt gefinancierd met het uitgeven van gezamenlijk schuldpapier (tot dan een taboe), maar vanwege opnieuw sceptische kiezers thuis beklemtoonde ze de eenmaligheid ervan.

Het patroon is duidelijk: aan alles zit bij Merkel een maar. Ook aan de vraag hoe ze de geschiedenis in zal gaan. Ze was een bijzondere kanselier maar was ze ook een groot kanselier? Konrad Adenauer verankerde West-Duitsland in het Westen. Punt. Willy Brandt verzoende West-Duitsland met het Oosten. Punt. Kohl herenigde West- Duitsland met Oost-Duitsland. Punt. Hier geen gemaar. Zij waren grote Duitse kanseliers, schrijft Constanze Stelzenmüller in Foreign Affairs. Ze is er nog niet uit of ook Merkel die kwalificatie verdient.

Waar Kohl vriend en vijand abrupt voor het blok zette bij de Duitse hereniging, was Merkel meer van het geduldig laveren tussen vriend en vijand. Daarbij kon zij heel goed meerdere ballen tegelijk in de lucht houden, net als Bismarck. Toen deze indertijd werd opgevolgd door lieden die dat niet konden, ging het tweemaal grandioos mis met Duitsland en Europa.

Merkel is nu de eerste kanselier die uit zichzelf vertrekt, na de verkiezingen van komende zondag. We kunnen volop gaan discussiëren of ze wel of niet een grote is geweest, maar terwijl we dat doen, denk ik dat we haar als evenwichtskunstenaar nog wel eens enorm kunnen gaan missen.

Arie Elshout is journalist.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden