Opinie The big picture

11 september als oerbron van veel ellende

Met ontzag sprak de Vlaamse toneelregisseur Ivo van Hove in de laatste Zomergasten over de aanslagen van 11 september. Voor hem hebben die de wereld veranderd. Menig televisiekijker zal het niet speciaal zijn opgevallen. Velen herinneren zich die dag in 2001 als iets dat in zijn hele enscenering groter en indrukwekkender was dan wat ze ooit eerder hadden meegemaakt. Ze kijken er niet van op als er in superlatieven over wordt gesproken. Ikzelf echter stond wel even stil bij wat Van Hove zei. Niet alleen omdat hij een sensibele geest is die zijn woorden niet lichtvaardig kiest, maar vooral ook omdat zijn en mijn kijk op de betekenis van ‘9/11’ niet door iedereen gedeeld wordt.

Maarten van Rossem beweert al lang dat de aanslagen historisch gezien een marginale gebeurtenis waren. En zijn mening doet ertoe als populaire historicus, wiens uitspraken er bij veel mensen in gaan als Gods woord in een ouderling. Vorig weekend stond er op een Democratiefestival een imposante rij voor het theatertje waar hij optrad, zag een verslaggeefster. Des te belangrijker om nog eens goed te kijken naar wat ‘11 september’, komende week achttien jaar geleden, teweegbracht.

Geen oorlog

Van Rossem wees er pas in de Volkskrant op dat hij destijds al meteen zei: ‘Het is geen oorlog, dit is een terroristische aanslag.’ Maar het maakt niet uit wat hij vond. Het enige wat voor de geschiedenis telt, is wat de regering-Bush ervan vond. En die zag de aanvallen door de islamitische terreurbeweging Al Qaida op het hart van Amerika’s financiële en politieke macht in New York en Washington als een oorlogsverklaring waarop zij met oorlog reageerde.

Nog in 2001 kwam de inval in Afghanistan. In 2003 volgde de invasie van Irak. Binnen westerse samenlevingen kwamen de verhoudingen met de islamitische minderheden onder spanning te staan. In 2004 pleegde Al Qaida aanslagen in Madrid. In Amsterdam vermoordde een jonge moslim Theo van Gogh. In 2005 waren er aanslagen in Londen. Het verzet in Europa tegen immigratie van moslims nam toe en droeg bij aan de groei van het populisme.

In Irak woedde ondertussen een burgeroorlog. Iran, Syrië en Saoedi-Arabië mengden zich daarin, wat leidde tot een heimelijke oorlog in het Midden-Oosten tussen sjiieten en soennieten die voortduurt tot op de dag van vandaag, met uitlopers tot in Jemen. Bovendien leidde de Amerikaanse bezetting van Irak tot de opkomst van de terreurbeweging Islamitische Staat (IS), die in 2015 en 2016 hard toesloeg in Parijs en Brussel.

Foto gemaakt door het politiedepartement van New-York op 11 september 2001. Beeld AP

Causaliteit

Het is niet niks wat volgde op 9/11, maar volgde het er ook uit? Chronologie is niet hetzelfde als causaliteit. Het bepalen van oorzaak en gevolg is een van de moeilijkste problemen in de geschiedschrijving, maar wie deze opsomming ziet moet toch op zijn minst toegeven dat het vaststellen van een verband tussen de genoemde gebeurtenissen eenvoudiger is dan het ontkennen daarvan.

Het verband wordt soms zelfs gelegd zonder dat men het in de gaten heeft. Bijvoorbeeld als opgemerkt wordt dat IS een monster is dat de Amerikanen zelf hebben gecreëerd met hun inval in Irak. Als dan bedacht wordt dat die inval een reactie was op 9/11, dan wordt met zo’n opmerking feitelijk een lijn getrokken die loopt van New York 2001 naar Parijs 2015 en Brussel 2016.

Nee, de aanslagen waren historisch gezien geen marginale gebeurtenis. Ja, ze veranderden de wereld, in die zin dat het optimisme van na de val van de Muur definitief verdampte en plaatsmaakte voor een periode van grimmigheid en polarisatie tussen landen, bevolkingsgroepen en culturen die voortduurt tot op heden. Met 9/11 als oerbron van veel ellende. Van Hove met zijn gevoel voor tragiek beseft dat beter dan Van Rossem op zijn soms iets te automatische relativeringspiloot.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden