Opinie

'Wantrouw het moreel vertoon van bedrijven'

Bedrijven fingeren een moraal om hun klanten ertoe te bewegen hun producten af te nemen, schrijft Jurjen van der Garde. 'Ze spenderen miljoenen aan pr-beleid dat hen, bijvoorbeeld, milieubewust moet doen lijken. Deze uitingen vormen echter slechts een cynisch rookgordijn.'

Beeld afp

Op 21 mei verscheen de CEO van Apple voor een speciale commissie van de Amerikaanse Senaat om zich te verantwoorden voor het beleid inzake belastingafdracht van Apple. Gebleken is dat Apple tientallen miljarden aan belastbare inkomsten via allerlei constructies naar het buitenland sluist waardoor het bedrijf in de VS slechts 2 procent belasting betaalt. Topman Tim Cool liet weten dat Apple 'elke dollar verschuldigde belasting betaalt'. Bovendien, zei hij, is Apple de grootste belastingbetaler in de VS. Hoewel deze uitspraken feitelijk juist zijn, is het duidelijk dat er iets niet in de haak is. Apple heeft misschien juridisch juist gehandeld, maar moreel heeft ze het laten afweten.

Eind 2012 was er een soortgelijke commissie in het Verenigd Koninkrijk. Deze ondervroeg een aantal topmensen van Google, Amazon en Starbucks over de belastingpraktijken van deze bedrijven. Hieruit bleek dat ook deze bedrijven belastingen ontwijken via ingewikkelde internationale constructies. Aan het einde van het verhoor vroeg één van de commissieleden of de bedrijven in de toekomst hun gedrag zouden veranderen. Hierop antwoordde de vertegenwoordiger van Starbucks dat zijn bedrijf, dat een miljardenomzet heeft in Groot-Brittannië, de belasting blijft betalen daar waar winst wordt gemaakt, in dit geval in Bermuda.

Dit alles resulteerde in de tragikomische situatie dat zowel vrager als ondervraagde wisten dat de ondervraagde loog, maar juridisch was het allemaal in orde. Het interessante aan deze voorbeelden is dat de samenleving kennelijk verwacht dat bedrijven niet alleen juridisch, maar ook moreel correct handelen. Dit ligt echter niet in de aard van deze bedrijven.

Vennootschap
In zekere zin is het concept van de rechtspersoon (een fictieve persoon) een Nederlandse uitvinding. De VOC wordt wel de eerste naamloze vennootschap genoemd. Deze innovatie maakt het mogelijk kostbare en risicovolle ondernemingen te starten en te continueren. Financiële risico's van aandeelhouders worden verkleind doordat slechts risico wordt gelopen over het door hen geïnvesteerde kapitaal. In het geval van een faillissement van de NV worden de overige bezittingen van de investeerder buiten beschouwing gelaten.

De NV is een fictieve persoon die door de wet als handelingsbekwaam wordt beschouwd, waardoor deze zich feitelijk net zo kan gedragen als een natuurlijk persoon (een mens). De verantwoordelijkheid voor het handelen ligt niet langer bij een natuurlijk persoon, maar bij de rechtspersoon. Hoewel wettelijk toerekeningsvatbaar, betreft het hier een zeer gemankeerd persoon. Hij heeft geen lichaam en hoeft niet te vrezen voor ziekte of dood, alleen voor faillissement. Emoties zijn deze entiteit vreemd. Gevoelens van vermoeidheid, angst of boosheid, maar ook gevoel voor schoonheid, liefde en goed en kwaad ontbreken.

De rechtspersoon is echter wel tot stand gekomen met een doel; in het geval van een beursgenoteerd bedrijf: winst maken en voortbestaan. Moreel handelen is voor een dergelijke eendimensionale entiteit gezien zijn aard onmogelijk.

Nu functioneren beursgenoteerde bedrijven niet in een vacuüm. Zij verkeren in een omgeving met natuurlijke personen en vertegenwoordigers van natuurlijke personen. Werknemers, klanten en overheden proberen op basis van hun morele overtui- gingen de wereld en daarmee ook deze bedrijven te vormen. In de meeste gevallen zal deze opgelegde moraliteit de handelingsvrijheid van een bedrijf beperken en daarom verzet het zich daartegen. Werknemers worden geacht te liegen tegenover hun eigen volksvertegenwoordigers. De wet wordt op alle mogelijke wijzen omzeild, getuige ook de recente ophef omtrent belastingontwijking.

Moraliteit
Het omgaan met klanten is lastiger, omdat deze overtuigd moeten worden de geproduceerde producten en diensten af te nemen. Grote bedrijven proberen zichzelf daarom in de markt te zetten door een bepaalde moraliteit te fingeren. Ze spenderen miljoenen aan pr-beleid dat hen, bijvoorbeeld, milieubewust moet doen lijken. Deze uitingen vormen echter slechts een cynisch rookgordijn.

Onlangs verscheen er een Amerikaans onderzoek naar het milieubeleid van zo'n 30 beursgenoteerde bedrijven. Het onderzoek liet zien dat deze bedrijven allemaal behoorlijke hoeveelheden geld stopten in opzichtige activiteiten ten behoeve van een beter milieu. Tegelijkertijd gaven ze een veelvoud uit aan denktanks en lobbyorganisaties die een strenger federaal milieubeleid moeten verhinderen.

Een bedrijf probeert zichzelf ook sympathiek en menselijk te laten overkomen door een welklinkende lijfspreuk te hanteren. De lijfspreuk van Google, Don't be evil, oogt echter ronduit hypocriet wanneer bedacht wordt dat het bedrijf de afgelopen jaren miljarden aan belasting ontweek, terwijl voor burgers de belastingdruk steeg.

Deze tegenstrijdigheden worden begrijpelijk als je ze beziet als de acties van amorele entiteiten in een omgeving die moraliteit verlangt.

Machtige spelers
Wat betekent deze zienswijze voor de manier waarop met beursgenoteerde bedrijven om wordt gegaan? Inmiddels behoren veel beursgenoteerde bedrijven tot de machtigste spelers op het wereldtoneel. Sommige zijn groter dan complete landen en aldus moeilijk te negeren.

De eerste belangrijke stap is de bewustwording van de amorele aard van een beursgenoteerd bedrijf. Uit deze bewustwording volgt dat elke regulering van die bedrijven zal moeten komen van buiten het bedrijf en dat deze streng gecontroleerd moet worden. Tevens is het duidelijk dat elke vorm van informatie afkomstig van deze bedrijven per definitie gewantrouwd moet worden.

Aangezien deze entiteiten slechts kunnen denken in hun, per definitie amorele, eigenbelang moeten zij worden geweerd uit elke vorm van publieke besluitvorming, wat impliceert dat lobbyen door deze bedrijven niet acceptabel is. Ze moeten zich beperken tot het maken van een product en zich op geen enkele wijze bemoeien met de kaders waarbinnen ze dat doen. Die kaders worden namelijk gevormd door een publiek debat waarin moraliteit een hoofdrol speelt en waaraan deze bedrijven dus niks hebben toe te voegen.

Hun macht stelt beursgenoteerde bedrijven in staat om zich tegen deze voorwaarden te verzetten en gezien hun aard zullen ze dat ook zeker doen. Het belangrijkst is daarom nog wel om te beseffen dat, wat deze bedrijven iedereen ook proberen wijs te maken, de wereld prima zonder hen kan.

Zonder Starbucks wordt er niet minder koffie gedronken.

Jurjen van der Garde is historicus.


 
De lijfspreuk van Google, Don't be evil, oogt ronduit hypocriet wanneer bedacht wordt dat het bedrijf de afgelopen jaren miljarden aan belasting ontweek, terwijl voor burgers de belastingdruk steeg
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.