Opinie

'Piet was waarschijnlijk een gelijkwaardige partner van Sinterklaas'

Zwarte Piet was vermoedelijk geen knecht maar een islamitisch handelaar, die de aartsbisschop van het Griekse Myra hielp bij onder andere het verspreiden van voedingswaren onder arme kinderen. Pas in de 19de eeuw verwerd hij tot het stereotype van de komische neger, schrijft afrikanist Louïse Müller. Het is tijd om de gelijkwaardigheid tussen Sint en Piet te herstellen, betoogt ze.

Zwarte Piet en Sinterklaas bij hun intocht in 2009. Beeld anp

Onlangs verschenen er twee artikelen in de Volkskrant over het sinterklaasdebat. Alex van Stipriaan Luïscius, conservator bij het Tropenmuseum en hoogleraar Caribische geschiedenis in Rotterdam, bracht de traditie van Zwarte Piet in verband met het Nederlandse slavernijverleden. Naar zijn mening hebben migranten uit de ex-koloniën in ons land het recht om blijvend te klagen over het Sinterklaasfeest dat velen van hen als discriminerend ervaren. Deze migranten mogen klagen, want voor hen was de viering van het Sinterklaasfeest een verplicht onderdeel van hun 'opvoeding', waarvoor zij dus niet hebben gekozen en bovendien is de slavernij in Nederland nog niet eens zo heel lang geleden afgeschaft.

De journalist Arnold-Jan Scheer reageerde op het artikel van Van Stipriaan om ons te wijzen op de misvatting dat het Sinterklaasfeest een 19de- eeuwse uitvinding zou zijn. Hij herinnert ons eraan dat Zwarte Pieten ook al voorkwamen in de Oudheid en beweert dat Piet nooit een slaaf was, noch 'een Afro, een creool, een negerpage, een etnisch equatoriale Afrikaan, een Moor, of een knecht van Sinterklaas'.

Sinterklaaskunde
Binnen de sinterklaaskunde is men het erover eens dat de sinterklaastraditie inderdaad veel ouder is dan de 19de eeuw en dat het een internationaal fenomeen is. De meningen over de exacte oorsprong van het Sinterklaasfeest lopen zeer uiteen. Het volgende beknopte historische overzicht is het resultaat van mijn interpretatie van internationale historische bronnen die ik in de loop der jaren over de sinterklaastraditie heb bestudeerd.

Volgens deze bronnen was Sinterklaas de opvolger van de Turkse god Odin (of Wodan) die al sinds de tweede eeuw voor Christus door de Germanen in Noord-Europa werd vereerd. Wodan had twee zwarte raven en deze vertegenwoordigden de vrouwelijke natuurkrachten, die net als mannelijke natuurkrachten in ieder mens schuilen. Wodan, god van de mannelijke natuurkracht werd geholpen door de raven Hugin (geheugen) en Munin (gedachte) die als sjamanen door een parallelle spirituele wereld vlogen om de waarheid over het gedrag van ons stervelingen te achterhalen. Samen met Wodan hielpen de raven om de mensen te genezen door herstel van hun natuurlijke balans tussen de natuurkrachten.

Sint Nicolaas, de opvolger van Wodan, was de aartsbisschop van het Griekse Myra, dat gelegen was bij het tegenwoordige Demre in Turkije. Hij overleed op 6 december 343. De goedheiligman werd bekend als de beschermheilige van kinderen en handelaren, wiens belangen hij vertegenwoordigde. De Zwarte Piet van Sint Nicolaas was wel degelijk een Afrikaan, die door Europeanen werd aangeduid met de term 'Moor'. Hij was echter vermoedelijk geen knecht maar een islamitisch handelaar, die de goedheiligman hielp bij onder andere het verspreiden van voedingswaren onder arme kinderen.

Gelijkwaardige partner
Zwarte Piet was dus zeer waarschijnlijk een gelijkwaardige partner van Sinterklaas. Onder de invloed van de kerk, die zich verzette tegen de heidense aspecten in de sinterklaastraditie, veranderde Zwarte Piet in sommige Europese landen, waaronder Oostenrijk, in een duivel. Na een periode van hevig protest van de Lutherse protestanten tegen het rooms-heidense Sinterklaasfeest werd dit in de meeste Europese landen afgeschaft. In Nederland veranderde het feest alleen van karakter en in de 19de eeuw werd de Zwarte Piet een populaire figuur in kinderverhalen, vergelijkbaar met die uit kinderboeken in omringende landen, zoals de Engelse Golliwog en in de jaren zestig de Duitse Sarotti-Mohr. Zwarte Piet werd in die tijd afgebeeld als het stereotype van de komische neger, het eeuwige kind en als een knecht van Sinterklaas. Dit was wel degelijk racistisch, maar paste in de tijdgeest van de rassentheorieën en de vermeende superioriteit van het blanke over het zwarte ras.

 
Samen met Wodan hielpen de raven om de mensen te genezen door herstel van hun natuurlijke balans tussen de natuurkrachten.

De eeuwenoude geschiedenis van het sinterklaasfeest toont aan dat tradities niet statisch zijn, maar veranderlijk. Het feest is ook in deze tijd aan verandering onderhevig, maar de snelheid van de veranderingen lijkt achter te lopen bij de maatschappelijke ontwikkelingen. Een feest dat nog gekenmerkt wordt door meerdere verwijzingen naar de imperialistische en koloniale verhoudingen van Nederland met Afrika en het Caribische gebied is niet meer van deze tijd. De Pieten hebben dan wel geen dikke rode lippen meer, en er is nu een slimme Pieterbaas, maar een volgende stap in de evolutie van het Sinterklaasfeest zal noodzakelijk zijn om de associatie met ons slavenverleden niet langer op te roepen. Mijns inziens is het daarvoor noodzakelijk om de hiërarchische relatie tussen Sint en Piet op te heffen.

In de oorspronkelijke Wodanse Sinterklaastraditie streefden de raven samen met Wodan naar het herstellen van de balans in de menselijke persoonlijkheid tussen mannelijke en vrouwelijke krachten; hun taken waren daarbij gelijkwaardig en complementair. Zolang de Pieten de stiekeme streken van onze kinderen in de gaten blijven houden, kan Sint hun adviezen blijven gebruiken bij het al dan niet uitdelen van cadeautjes.
Als Sint en de Pieten zij aan zij door ons land reizen, beiden met of zonder paard, dan hoeft niemand zich gediscrimineerd te voelen door hun aanwezigheid: noch de Afro-Surinamers, noch de Afrikanen, noch de islamieten, noch de vrouwen.

Ik wens heel Nederland een fijn Sinterklaasfeest.

Louise Müller is afrikanist en Fellow van de African Studies Centre community (Leiden).

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.