Opinie

'Op de Dam moeten we geen SS'ers herdenken'

Al haalde het Nationaal Comité 4 en 5 mei gisteren een streep door zijn omstreden voornemen, het lijkt nog steeds niet goed te begrijpen waarom een gedicht over een SS'er thuishoorde bij de Nationale Dodenherdenking. De kwestie geeft te denken over de capaciteiten van het Comité. Dat stelt Bram Enning, onderzoeker bij het NIOD.

Koningin Beatrix, prins Willem-Alexander en prinses Maxima lopen na afloop langs de kransen bij het Monument op de Dam tijdens de de Nationale Herdenking. Beeld ANP

Idealen en de hoop op een beter leven. Dat waren volgens de 15-jarige scholier Auke de Leeuw de motieven van zijn oudoom Dirk Siebe, die in de Tweede Wereldoorlog sneuvelde. Een uitnodiging van het Nationaal Comité 4 en 5 mei aan deze jongen om het gedicht dat hij over zijn oudoom schreef voor te dragen tijdens de Nationale Dodenherdenking op de Dam, werd gisteren ingetrokken. Oudoom Dirk Siebe was niet in het verzet of aan geallieerde zijde gesneuveld, had niet als Jood voor zijn leven in Auschwitz gevochten, nee, Dirk Siebe had aan het Oostfront gestreden in het leger van de vijand, in de Waffen-SS.

Na felle protesten tegen de geplande voordracht, van onder andere het CIDI en het Nederlands Auschwitz Comité - dat met een boycot van de Dodenherdenking dreigde - trok het Nationaal Comité zijn uitnodiging gistermiddag in.

In een toelichting op dat besluit verklaarde het comité dat de betrokken scholier met zijn 'integer geschreven' gedicht een 'speelbal' was geworden in een discussie tussen volwassenen. Dat kon zo niet langer.

Waarom?
Het gaat echter niet om de integriteit van deze 15-jarige scholier. De werkelijk relevante vraag is waarom het comité juist zijn gedicht koos voor de Nationale Dodenherdenking - waar volgens datzelfde Comité de slachtoffers van de Tweede Wereldoorlog centraal zouden moeten staan.

Het Nationaal Comité wilde volgens directeur Nine Nooter met dit gedicht laten zien hoe 'de oorlog generaties lang doorwerkt'. Dat is een echo van geluiden uit de jaren tachtig over tweede- en derdegeneratieproblematiek. Toen leefde het idee dat nakomelingen van oorlogsslachtoffers (én daders) met bijzondere psychische en sociale problemen kampten. Dat idee is allang niet meer actueel en kan moeilijk worden gezien als aanleiding voor de uitnodiging aan de 15-jarige Auke.

Bovendien was hier van psychische problemen helemaal geen sprake. Auke de Leeuw was een van de finalisten van een dichtwedstrijd. De betrokken en geïnteresseerde scholier liet zich inspireren door familieverhalen, schreef er een mooi gedicht over, maar won de wedstrijd niet - wellicht voelde de jury aan dat dit een stap te ver zou gaan, want de hoofdprijs was: spreken bij de Nationale Dodenherdenking op de Dam. Wel mocht Auke aanvankelijk zijn gedicht voordragen bij het Herinneringscentrum van Kamp Westerbork, het kamp van waaruit vrijwel alle vermoorde Joden uit Nederland werden weggevoerd. In Westerbork zelf stuitte de geplande voordracht vervolgens op problemen. De directeur van het herinneringscentrum, Dirk Mulder, - die doorgaans de aandacht voor NSB'ers en hun kinderen niet uit de weg gaat - weigerde het gedicht.

Weloverwogen keuze
Nadat, om bij mij onbekende redenen, de winnares van de dichtwedstrijd afviel voor de plechtigheid op de Dam, ging het Comité 4 en 5 mei op zoek naar een vervanger. Het kon kiezen uit een aantal jonge dichters. Het comité koos voor het gedicht van Auke de Leeuw. Dat was dus een bewuste, weloverwogen keuze.

Nine Nooter verdedigde die keuze door erop te wijzen dat het gedicht niet goed werd gelezen en dat het niet de bedoeling was van het comité om daders en slachtoffers op één lijn te zetten. De laatste zin van het gedicht - 'omdat ook Dirk Siebe niet vergeten mag worden' - laat echter weinig ruimte voor twijfel. De zin kan niet anders worden begrepen dan dat ook gesneuvelde SS'ers moeten worden herdacht op de Dam.

Iedereen heeft het recht zijn eigen doden te herdenken, ook deze scholier en zijn familie. Maar tijdens de Nationale Dodenherdenking staan de slachtoffers centraal. Dat vindt zelfs het Nationaal Comité. De pogingen van het comité om met een gedicht over een Nederlands lid van de Waffen SS de toch al elastische grenzen van het slachtofferschap verder op te rekken, is mislukt. Slachtoffers van de oorlog en zeer velen die de oorlogsslachtoffers willen herdenken, voelen zich nu geschoffeerd. Evenals de betrokken scholier trouwens. Dit geeft te denken over de capaciteiten van het Nationaal Comité.

Bram Enning is onderzoeker bij het NIOD.


 
De werkelijk relevante vraag is: waarom koos het Comité juist dit gedicht?
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.