Opinie

'Noem het seksisme of racisme en de boel staat op scherp'

Onbewuste vooroordelen waren dé olifant in de kamer van 2013, schrijft Volkskrant-kunstredacteur Wieteke van Zeil. En het ontbreekt aan elegante terminologie om het onderwerp te bespreken.

Hier is een klassieker: vader en zoon rijden op de snelweg en belanden in een crash. De vader overlijdt, de zwaargewonde zoon wordt met gierende sirenes afgevoerd naar het ziekenhuis. Aangekomen bij het ziekenhuis wordt de jongen met spoed naar een chirurg gebracht. De chirurg kijkt naar de jongen en zegt: 'sorry, ik kan deze patiënt niet opereren, dit is mijn kind'.

Voor wie 'm nog niet kende: hoeveel tijd kostte het? Twee, drie seconden? Bij mij bijna twintig. Terwijl Virginia Woolf mijn favoriete schrijfster is en ik gevraagd naar voorbeelden van leiderschap zo Neelie Kroes zou noemen (oké - naast een paar mannen).

Ben je een seksist als je niet meteen aan een vrouw denkt bij het woord chirurg?

Oprah Winfrey
Afgelopen april liep Oprah Winfrey tegen een vergelijkbaar gevalletje cognitieve dissonantie op. In Zürich liep ze 's ochtends haar hotel uit en ging een tassenzaak binnen. Doe mij die maar - en ze wees naar een krokodillenleren handtas van Tom Ford à 28 duizend euro. De verkoopster vertelde haar vriendelijk dat die tas erg prijzig was en of ze misschien deze, veel goedkopere wilde zien?

Nee, ik wil die, zei Oprah. De verkoopster bleef volhouden. 'Die is erg duur mevrouw'. Tot Oprah glimlachend bedankte en verdween. De hele situatie schreeuwde natuurlijk Pretty Woman en Oprah gaf zelf later toe heel even in de verleiding te zijn gekomen iets Julia Roberts-achtigs te roepen: 'You work on commission, right? Big mistake. Big. Huge.' Maar tegen CNN zei ze beleefd: 'De Oprah Winfreyshow wordt niet uitgezonden in Zwitserland.' Oprah kent de gevoeligheid van het onderwerp, én haar macht.

Ben je een racist als je onbewust veronderstelt dat een donkere dame een dure tas niet kan betalen, al is het maar een seconde?

Het is genant, ja. En beschamend. Maar noem het racisme, en de discussie gaat een hele andere kant op. Noem het seksisme, en de boel staat op scherp. De ene partij wordt geïrriteerd, de andere gelijkhebberig. En we hadden het net zo gezellig.

Auteur kunstredacteur Wieteke van Zeil Beeld -
Scène uit Pretty Woman. Beeld YouTube
 
Ben je een racist als je onbewust veronderstelt dat een donkere dame een dure tas niet kan betalen, al is het maar een seconde?

Ontvlambare begrippen
Zo veel heeft Nederland wel geleerd in 2013: racisme en seksisme zijn ontvlambare begrippen. Ze dekken de lading voor veel situaties niet en werken averechts als je iets wilt bereiken met elkaar. Zijn we racistisch omdat we van Zwarte Piet hielden? Seksistisch omdat we onze meisjes prinsessenspeelgoed geven?

Wat duidelijk werd: er ligt een heel stuk braak tussen volkomen gelijkheid en openlijk, Stormfrontachtig racisme. Een flinke zone van onbewuste bevooroordeeldheid. Het werd in 2013 met stip de olifant in de kamer van Nederland. En we hebben nog geen goed jargon om het te bespreken.

De voorbeelden van unconscious bias en de gevolgen ervan werden in dagelijkse porties opgediend. Vooral in de laatste maanden van het jaar. Sociaal wetenschappers kunnen er vermoedelijk jaren mee vooruit.

'Calm down, dear'
3 oktober: wetenschapsjournaliste Asha ten Broeke noemt de marketing voor kinderspeelgoed in folders seksistisch, bij Pauw en Witteman. De reactie van breinwetenschapper Dick Swaab - ontkenning, irritatie, verveling, deed denken aan de beruchte reactie van David Cameron tegen Labour-Lagerhuislid Angela Eagle tijdens een debat in 2011: 'calm down, dear' (zeven keer in twee minuten).

7 oktober: Quinsy Gario legt bij Pauw en Witteman uit waarom hij Zwarte Piet racisme vindt. Vele uitzendingen zouden volgen. Maar de reactie van Henk Westbroek hier - wisselend van cynische hoon naar woedende ontkenning - zei het eigenlijk allemaal al. De vlam ging in de pan. Powned vroeg politici naar hun reactie op de kwestie Zwarte Piet. Alexander Pechtold liep geïrriteerd weg: 'Ach nee man, Zwarte Piet.'

Arie Slob van de ChristenUnie: 'Gaan we het daar nou wéér over hebben?' De minister-president riep nog voor hij kon inademen: 'Zwarte Piet is nou eenmaal zwart.' De vicepremier suste: 'Laten we het nou geen racisme noemen.' Een terechte opmerking - tenzij de intentie is om daarmee de discussie te sluiten.

Het Dikke Cadeauboek. Beeld Bart Smit
 
Wetenschapsjournaliste Asha ten Broeke noemt de marketing voor kinderspeelgoed in folders seksistisch, bij Pauw en Witteman. De reactie van breinwetenschapper Dick Swaab - ontkenning, irritatie, verveling, deed denken aan de beruchte reactie van David Cameron tegen Labour-Lagerhuislid Angela Eagle tijdens een debat in 2011: 'calm down, dear'

Dat toontje
Noem het geen racisme of seksisme - want dat is een garantie voor een geagiteerde reactie, hoe beleefd die ook gebracht wordt. Het is schieten in plaats van praten. De termen roepen herinneringen op aan dingen waarmee we ons niet kunnen verenigen. Niet alleen slavernij en heksenverbranding, maar ook van korter geleden: dat tóóntje, te jaren tachtig gewoon, het straffende gelijkhebben. Dat boze gedoe, dat demonstreren in een tuinbroek. Hou op zeg.

Maar dat we daarin geen zin meer hebben, en dat de wet de ergste vormen van ongelijkheid heeft opgeheven - mannen mogen sinds 1991 hun echtgenote niet meer verkrachten, sinds 1956 mogen vrouwen werken als ze getrouwd zijn, en mensen mogen niet meer als slaaf worden ingezet sinds 1863 - wil nog niet zeggen dat alles is opgelost. We hebben nog altijd een probleem. Alleen hoeven we de discussie niet te voeren alsof we hier strijden om rechten waar ze bij ons toen, en in vele landen op dit moment nog hard voor moeten vechten. Dat maakt het debat grotesk en leidt ertoe dat hoon op de loer komt te liggen.

Onbewuste bevooroordeeldheid ligt gevoelig omdat het woede wekt bij wie het ontkent, en gêne bij wie het zich realiseert. Dat illustreert een opmerking van Jesse Jackson in 1993, toen senator: 'Er is op dit moment in mijn leven niets pijnlijker dan om in een straat te lopen en voetstappen achter me te horen en dan te denken aan een roofoverval - om me vervolgens om te draaien, een blanke man te zien, en opgelucht te zijn'.

2013 bracht ook voorbeelden van hoe het ook kan: het nieuwe bewustzijn ter sprake brengen zonder de blame game. Obama's reactie op de vraag of hij de naam 'Redskins' ( van de footballclub) racistisch vond, bijvoorbeeld. Fans van de Redskins zijn geen racisten, zei hij, maar: 'Ik weet niet of gehechtheid aan de naam boven de legitieme zorgen rondom dit onderwerp zou moeten gaan'. Als hij eigenaar was, zei hij, zou hij de naam en de mascotte (een indiaan) heroverwegen.

Jesse Jackson. Beeld afp
 
Jesse Jackson, toen senator, zei in 1993: 'Er is op dit moment in mijn leven niets pijnlijker dan om in een straat te lopen en voetstappen achter me te horen en dan te denken aan een roofoverval - om me vervolgens om te draaien, een blanke man te zien, en opgelucht te zijn'.

Heidi of Howard
Facebook-topvrouw Sheryl Sandberg noemde in haar in maart verschenen boek Lean in, over vrouwen en leiderschap, een recent experiment. Columbia University legde in 2003 studenten het curriculum voor van een belangrijke figuur in Silicon Valley. Bij de ene helft van de studenten werd de persoon Howard Roizen genoemd, bij de andere Heidi Roizen, verder was de tekst identiek. De uitkomst: alle studenten vonden Heidi en Howard even sterk in leiderschapskwaliteiten. Maar gevraagd voor wie ze zouden willen werken, antwoordden ze allen - inclusief vrouwen - voor Howard en nauwelijks voor Heidi. Howard werd gekenschetst als besluitvaardig en bewonderenswaardig. Heidi werd 'bazig' genoemd, dominant, en 'gewoon niet aardig'. Dezelfde vaardigheden roepen bij mannen en vrouwen totaal verschillende associaties op. Ook bij de studentes.

Opmerkelijk genoeg maakte een commercial voor Pantene dit onderzoek afgelopen maand visueel in precies de juiste toon: niet bozig, niet vingerwijzend, niet cynisch. Maar elegant, en nog mooi ook. Je ziet een man in een luxekantoor iets dicteren en op de achtergrond zie je het woord 'Boss', daarna een vrouw in dezelfde situatie en je ziet erachter: 'Bossy'. Daarna 'overtuigend' (man) versus 'drammerig'(vrouw), enzovoort. De film biedt precies de balans tussen lichtheid in toon en importantie van onderwerp, die het onder de aandacht brengt zonder dat de helft meteen afhaakt.

Facebook-topvrouw Sheryl Sandberg. Beeld afp
 
Howard werd gekenschetst als besluitvaardig en bewonderenswaardig. Heidi werd 'bazig' genoemd, dominant, en 'gewoon niet aardig'

Erkenning
Het enige wat nodig is, is erkenning dat iedereen onbewust bevooroordeeld kan zijn. En dat is precies wat er mis ging. Er zat weinig zelfreflectie in al die discussies. De termen racisme en seksisme zijn er te krachtig voor, omdat ze beschuldigend zijn. Zelfs als in één jaar Amnesty, de Europese Raad én de VN ons erop wijzen. En zelfs voor mensen die het tij werkelijk kunnen keren.

Voorbeelden uit het buitenland kunnen wel helpen, om zonder gezichtsverlies je mening bij te stellen. In Groot-Brittannië hebben dit jaar vijf speelgoedgiganten de afdelingen 'jongens' en 'meisjes' opgeheven.

Bij Boots, de grootste drogisterijketen in het land, was het op 30 april binnen 24 uur gepiept. Er waren klachten geweest over de 'seksistische indeling' van het speelgoed, die door het bedrijf altijd werden weggewoven. Meisjes willen nu eenmaal roze. Tot één moeder directeur Ian Blatchford van het Science Museum in Londen een mail stuurde. Of hij zich ervan bewust was dat al het wetenschappelijk speelgoed, dat door het Museum ontwikkeld was, bij Boots in de categorie 'jongens' lag. Tien minuten later kreeg ze een mail terug, met een kopie aan de hoofd communicatie van Boots. Binnen een dag werden alle schappen van alle Bootswinkels opnieuw ingedeeld.

Elegante vorm van bespreken
Het bewustzijn dat 2013 is losgeschoffeld, met dank aan het podium dat de onderwerpen weer krijgen, is voor een deel nog onzichtbaar. Het zijn de mannen en vrouwen die bij zichzelf denken: shit, ja zo zou ik een vrouwelijke baas ook kunnen zien. En er op gaan letten voortaan. Vaders en moeders die Zwarte Piet zagen en voor het eerst in hun leven dachten: verdomd, zo kun je het ook zien.

Als 2013 het jaar van de bewustwording was, dan is het hopen dat 2014 het jaar wordt waarin in Nederland een elegante vorm wordt gevonden om vooroordelen te bespreken, en op te lossen. Want als er na bewustwording alsnog wordt ontkend, dan heet het wel gewoon racisme. Of seksisme.

Wieteke van Zeil is redacteur kunst van de Volkskrant.

Boots winkel. Beeld epa
 
Als 2013 het jaar van de bewustwording was, dan is het hopen dat 2014 het jaar wordt waarin in Nederland een elegante vorm wordt gevonden om vooroordelen te bespreken, en op te lossen.
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.