Opinie

'Nederland, het morele gidsland, op zijn knieën voor de centjes'

Nederland wil graag dominee en koopman tegelijkertijd zijn, schrijft Bart Smout. Balkenende wil het debat over normen en waarden nieuw leven in blazen, terwijl staatssecretaris Dijksma bloembollen aan Rusland schenkt om een diplomatieke rel te sussen.

Staatssecretaris Sharon Dijksma van Economische Zaken. Foto anp

Zomaar twee nieuwsberichten die ogenschijnlijk niets met elkaar te maken hebben. De eerste gaat over onze voormalige premier: 'Balkenende wil nieuw debat over waarden en normen.' Volgens de CDA'er is het hoog tijd om de slogan 'Fatsoen moet je doen' op te poetsen.

Het tweede bericht: 'Grootste gift ooit': Nederland schenkt Rusland half miljoen bloembollen.' Staatssecretaris Sharon Dijksma leverde de gift hoogstpersoonlijk af bij het Peterhofpaleis in Sint Petersburg. Dijksma: 'De bloemengift staat symbool voor de belangrijke handelsrelatie die Nederland als agrarisch wereldspeler heeft met Rusland.'

Beide berichten vond ik onder elkaar op de site van de Volkskrant. Prima, dacht ik. Balkenende berijdt zijn vertrouwde stokpaardje en Dijksma doet wat ze moet doen als staatssecretaris van Economische Zaken, paaien en aaien om de handel te bevorderen. Niets nieuws onder de zon. Totdat je beide berichten aan elkaar koppelt. Dan blijken ze ineens een verrassende en ietwat onsmakelijke illustratie te zijn van de Nederlandse identiteit.

Typisch Nederlands
De Nederlandse identiteit, waaruit bestaat die in godsnaam? Die vraag stelde ik onlangs aan Thierry Baudet, schrijver van de essaybundel Oikofobie. Volgens Baudet wordt de oikos, het 'eigene' of het 'thuis', in Nederland ondermijnd door verschillende ontwikkelingen, zoals de vorming van de Europese Unie, de open grenzen en het modernisme in de kunsten. Alles goed en wel, maar hoe die oikos er dan uitziet, dat werd mij tijdens het lezen van Oikofobie niet duidelijk. Dus vroeg ik aan Baudet: waaruit bestaat dat typisch Nederlandse dan? Dat kon je niet zomaar bepalen, meende Baudet, maar hij deelde wel een interessante observatie. Enerzijds zouden Nederlanders een moreel superioriteitsgevoel hebben. We weten heel goed wat anderen 'fout' doen. Anderzijds hebben Nederlanders een handelsgeest waarin maar weinig plek is voor het opgeheven vingertje.

Bij het lezen van de twee nieuwsberichten schoot die observatie van Baudet me weer te binnen. Daar is Balkenende, baken van het moreel superieure Nederland, waarin normen en waarden centraal staan. En daar zijn de bloembollen, met bibberende knieën geschonken in de hoop dat de diplomatieke rel tussen Nederland en Rusland de handelsbetrekkingen niet in de weg staat. Inderdaad, een interessante paradox. Nederland, het morele gidsland, op zijn knieën voor de centjes.

Verdrag van Wenen of niet, en diplomaat of niet, een man die zijn kinderen mishandelt, veel immoreler wordt het niet, toch? Maar in plaats van een krachtige veroordeling krijgt Rusland een mooi boeketje bloemen.

Paradox
Deze paradox tekent Nederland wel vaker. Mooi voorbeeld is natuurlijk de weigering van Balkenende zelf om in 2009 de Dalai Lama te ontvangen. Onder druk van China, dat dreigde met een verslechtering in de handelsrelaties. 'De koopman heeft het gewonnen van de dominee,' zei SP'er Harry van Bommel toen. Ziedaar een onmiskenbaar onderdeel van de Nederlandse identiteit: dominee en koopman tegelijkertijd willen zijn. Dat gaat natuurlijk niet, waardoor de dominee vaak genoegen moet nemen met een plekje achter de coulissen. Moraliseren op fluistertoon, zodat de koopman gewoon zijn werk kan blijven doen.

Nou valt dat vanuit pragmatisch oogpunt best te begrijpen. Schoppen tegen de schenen van Rusland leidt alleen maar tot tandjes tuffen. Maar lekker hypocriet is het natuurlijk wel. En niet iets om geweldig trots op te zijn.

'Fatsoen moet je doen.' Voeg daar maar gerust aan toe: 'Zolang het de handel niet in de weg staat.' Voilà. Een passend motto voor de Nederlandse vlag.

Bart Smout is schrijver en journalist

 
Moraliseren op fluistertoon, zodat de koopman gewoon zijn werk kan blijven doen.
Meer over

Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.