Opinie

'Mandela's revolutie hield halt bij 's lands economie'

Wat de verdiensten van Mandela ook zijn geweest, hij heeft de sociale ongelijkheid niet kunnen beteugelen, schrijven Sean Jacobs en Serginho Roosblad.

Beeld afp

Nelson Mandela is 95 jaar geworden. Hoewel Zuid-Afrika's eerste democratisch gekozen president al ruim tien jaar niet meer actief is in de politiek, is hij nog steeds hét symbool van de zogenoemde 'regenboognatie'. Zeker nu de oud-president al ruim een maand in het ziekenhuis ligt, is zijn politieke erfenis het onderwerp van verhitte discussies.

Tot op de dag van vandaag spreekt Mandela tot de verbeelding en kan hij met recht de belangrijkste persoon in de Zuid-Afrikaanse geschiedenis van de afgelopen eeuw genoemd worden. Hij is de personificatie van rechtvaardigheid en het gevecht tegen politieke apartheid, alsmede het gezicht van de vermeende raciale verzoening aan het eind van de twintigste eeuw; het is met recht een ongelooflijk verhaal. Het Zuid-Afrika van vandaag is een totaal ander land dan in 1990, toen Mandela na een verblijf van 28 jaar in de gevangenis werd vrijgelaten. Het land heeft een zwarte, democratisch gekozen regering (met vrije en eerlijke verkiezingen sinds 1994), een groeiende middenklasse, vrije en pluriforme pers en een groeiende economie.

Het is aan Mandela te danken dat blanke Zuid-Afrikanen werden overtuigd van het idee van een liberale democratie, waardoor economische stabiliteit werd gewaarborgd na de eerste verkiezingen, al moest er koste wat het kost voor gezorgd worden dat blanken hun onevenredige rijkdom en invloed konden behouden.

Bang voor de toekomst
Sommige blanken klagen over discriminatie waarvan zij het slachtoffer zouden zijn en over 'omgekeerd racisme' op de arbeidsmarkt. Ze verzetten zich tegen het schrappen van straatnamen die de architecten van de apartheid eren. Maar in feite hebben blanke Zuid-Afrikanen het economisch nog nooit zo goed gehad als vandaag de dag en zijn ook zij nog nooit zo vrij geweest. Niettemin zijn ze nog steeds bang voor de toekomst.

Deels is deze angst toe te schrijven aan het besef dat de transformatie van het land na de opheffing van de apartheid voor het gros van de Zuid-Afrikanen maar zeer langzaam op gang is gekomen. Mandela blonk uit in zijn retoriek van de 'regenboognatie' en verzoening, wat nog steeds het dagelijks publieke discours domineert, maar hij faalde in zijn economisch beleid waarvan juist diegenen moesten profiteren die gebukt gingen onder decennia van racisme en rassenscheiding: de arme, zwarte bevolking.

 
Het geduld onder de, voornamelijk, arme bevolking raakt op. En hoewel niet alle protesten georganiseerd zijn, zijn ze er wel bijna dagelijks

Ook Mandela's opvolgers Thabo Mbeki en Jacob Zuma zijn er niet in geslaagd deze fundamentele ongelijkheden aan te pakken, hetzij door landhervormingen van enige betekenis uit te voeren of door de restanten van sociaal-economische apartheid uit te roeien.

Het resultaat is dat Zuid-Afrika vandaag de dag in economisch opzicht een van de meest ongelijke landen ter wereld is. Die ongelijkheid heeft nog steeds een raciaal element, maar ook tussen zwarten onderling is de ongelijkheid toegenomen. Sinds 1994 groeide het aantal Zuid-Afrikanen dat onder de armoedegrens leeft, maar paradoxaal ook het aantal Zuid-Afrikaanse miljonairs.

Hoewel de tweede zwarte president, Thabo Mbeki, nog wordt geassocieerd met een liberaal economisch beleid, was het Nelson Mandela die deze koers inzette. Het was Mandela die in 1996 het nieuwe economisch beleid van zijn regering als 'niet-onderhandelbaar' bestempelde. Hoewel er wel sporen zijn van een enigszins sociaal beleid - zoals sociale woningbouw, uitkeringen en een nationale ziektekostenverzekering - laat de ANC-regering nog steeds de zakelijke belangen prevaleren.

Volwaardig burgerschap
Veel arme Zuid-Afrikanen weten dit maar al te goed, en hoewel de meesten van hen Mandela en het ANC vereren voor hun rol in de strijd tegen de apartheid, realiseren zij zich dat het ANC niet hun natuurlijke bondgenoot is bij hun streven naar een volwaardig burgerschap.

Ontevredenheid in post-apartheid Zuid-Afrika is zeker niet nieuw. Zo'n tien jaar geleden was Mandela's opvolger Mbeki vaak het speerpunt van protesten over de torenhoge werkloosheid, armoede en ongelijkheid. In 2009 werd hij door politiek spel van de troon gestoten.

Maar ook de huidige president, Jacob Zuma, wordt aanhoudend geplaagd door corruptieschandalen en intriges. Even was daar de controversiële Julius Malema, leider van de jongerenafdeling van de partij en voor sommigen de vertolker van een fris geluid. Hij beloofde economische gelijkheid, een boodschap die in de smaak viel bij veel jongeren. Maar vanwege zijn radicalisme kreeg hij het aan de stok met Zuma, die hij een aantal jaar geleden aan de macht hielp. Malema werd uit de partij gezet en moet terechtstaan op verdenking van corruptie.

Het geduld onder de, voornamelijk, arme bevolking raakt op. En hoewel niet alle protesten georganiseerd zijn, zijn ze er wel bijna dagelijks. Je kunt geen krant openslaan waarin geen verhaal staat over een toi toi: lokale protesten voor betere huisvesting, toegang tot water, elektriciteit of onderwijs. Vaak wordt Mandela gebruikt als symbool, zelfs als de betogers geen baat hebben van zijn politieke erfenis. Maar Mandela is nog steeds de bron van bovenpartijdige inspiratie.

Veel van de demonstranten vandaag de dag zijn jong. Sommigen van hen waren amper geboren toen Mandela de gevangenis uitliep of gekozen werd tot president. De vraag is in wie Mandela zich vandaag de dag zou herkennen: in de jongeren die geloven dat het ANC, ondanks het falende beleid, wellicht de enige organisatie is die de politieke economie zou kunnen hervormen? Of zou hij zich meer verwant voelen met de jongeren die vinden dat de oude generatie niet in staat is de problemen van vandaag op te lossen?

Sean Jacobs is docent aan de New School in New York.
Serginho Roosblad werkt bij Radio Nederland Wereldomroep.


Beeld ap
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.