Opinie

'Kan Nederland zich nog wel een rechtsstaat noemen?'

De hoeveelheid mensen zonder veroordeling of zonder aanklacht in voorlopige hechtenis is sterk gegroeid. Nederland is binnen twee decennia afgegleden van progressieve gidsnatie tot een van de strengst straffende naties in de westerse wereld. Kan Nederland zichzelf eigenlijk nog wel een rechtsstaat noemen, vraagt filosoof en jurist Ab Gietelink zich af.

Erwin 'de waxinelichtjesgooier' L. Foto ANP

De vraag lijkt radicaal, maar ik wil hem hier serieus verdedigen. De politiek heeft mede onder druk van verontwaardigde media en een boze publieke opinie de afgelopen jaren een reeks aan maatregelen genomen, die de rechtsbescherming van burgers en verdachten op extreme wijze hebben uitgekleed.

Laat ik mij hier beperken tot het fenomeen voorarrest. De praktijk dat verdachten in afwachting van aanklacht en proces alvast in de cel worden gezet. De enorme uitbreiding ervan is niet alleen juridisch laakbaar, maar ook moreel verwerpelijk.

Nederland is binnen twee decennia afgegleden van progressieve gidsnatie tot een van de strengst straffende naties in de westerse wereld. Tussen 1985 en 2006 is de hoeveelheid gedetineerden in Nederland verviervoudigd. Uit het rapport 'European judicial systems' van de Raad van Europa over 46 landen (2012) blijkt dat Nederland nu het strengste strafklimaat van Noordwest-Europa heeft met percentueel twee keer zoveel gevangenen als in omliggende landen. En worden hier aanmerkelijk hogere straffen uitgedeeld. Een hartvochtig strafregime is duur en verspillend. Ieder jaar extra gevangenisstraf kost per gevangene 70 duizend euro - ofwel 200 euro per dag. Nederland geeft dan ook beduidend meer uit aan strafrechtspleging dan vergelijkbare landen.

Mediaklimaat
Ondermijnend voor de rechtsstaat is een mediaklimaat waarin verdachten bij voorbaat zijn veroordeeld totdat het tegendeel blijkt en waar iedere nuance wordt bedolven onder irrationele verontwaardiging. Na het 'Almeerse grensrechterincident' bijvoorbeeld zitten zes jongeren en een volwassene van de voetbalclub Nieuw Sloten nog in voorarrest. Enkelen voor doodslag, maar enkelen alleen omdat ze erbij stonden. Zij krijgen pas komende week te horen of ze in afwachting van de rechtszaak op 29 mei weer naar school mogen. Na de mediahetze tegen de Belgische verdachten van de mishandeling in Eindhoven stellen Belgische advocaten openlijk geen vertrouwen te hebben in het Nederlandse rechtssysteem, gezien de lyncherige mediasfeer waarin die functioneert.

In Nederland is de hoeveelheid mensen zonder veroordeling of zelfs maar aanklacht in voorlopige hechtenis sterk gegroeid. De man die uit protest een waxinelichtje naar de gouden koets gooide kreeg tenslotte vijf maanden gevangenisstraf, maar zat twee jaar in voorarrest.

Beschamend
Helemaal beschamend zijn de harde cijfers over voorarrest bij minderjarigen. Uit cijfers van het Ministerie van Veiligheid en Justitie en Defence for Children blijkt dat in 2011 zes keer zoveel jongeren in voorarrest (1559) als na veroordeling in detentie (252) in de cel hebben doorgebracht. Op 1 januari 2012 zat 74 procent van de jongeren in een justitiële jeugdinrichting met de titel 'voorarrest'. De praktijk is fundamenteel in strijd met de grondbeginselen van een rechtstaat.

In een rechtsstaat is eenieder immers onschuldig totdat de rechter een veroordeling heeft uitgesproken. In Nederland zit dientengevolge het overgrote deel van de gevangen jongeren daar formeel onschuldig, zonder veroordeling en vaak zonder aanklacht. Natuurlijk zal een groot deel alsnog veroordeeld worden, maar 85 procent komt na het proces direct vrij, deels omdat het voorarrest langer of gelijk was aan de straf en deels omdat ze onschuldig bleken.

Behalve dat dit een volstrekt onacceptabele schending van fundamentele rechtsbeginselen is, moet je je afvragen hoe onbevangen een rechter nog kan oordelen wanneer hij weet dat de beklaagde reeds maanden in voorarrest heeft gezeten. Vrijspreken of minder straf toekennen betekent in feite het rechtssysteem een brevet van onvermogen geven en dat zal de rechterlijke macht toch meestal willen vermijden. Ofwel er zal de neiging zijn iemand in voorarrest als het even kan schuldig te verklaren en ook minimaal de straf te geven die hij of zij al in voorarrest zat.

Schadevergoedingen
De ontsporing van een excessieve 'voorarrestpraktijk' blijkt ook uit de schadevergoedingen. Alleen in 2011 zijn 10 duizend schadevergoedingen toegekend voor in totaal 22 miljoen euro, omdat mensen onterecht vast zaten. Het lijkt voor betrokkenen een leuke genoegdoening, maar meer dan een doekje voor het bloeden is het natuurlijk niet. Hoe zou u zich voelen als de onterechte opsluiting van uw kind wordt afgekocht met een schamel schadebedrag? De immateriële schade aan frustratie, de voor het leven lang bekladde naam is vele malen groter.

Er zijn geen goede redenen om jongeren in voorarrest te houden. De meeste jongeren gaan naar school of proberen aan het werk te komen of te blijven. De meeste wonen thuis en vluchtgevaar is minimaal. Het voorarrest is wel een ernstige en onnodige beschadiging van hun toekomstmogelijkheden.

Guantánamo Bay
Voorarrest moet grotendeels verdwijnen en beperkt worden tot zeer ernstige verdenkingen met vluchtgevaar. Het kinderrechten comité van de VN heeft Nederland in 2009 reeds scherp veroordeeld, maar tevergeefs. De uitvoerende macht gepersonaliseerd in de VVD-bewindslieden Ivo Opstelten en Fred Teeven zoekt telkens andere wegen om internationale kritiek te kunnen omzeilen. De meeste Kamerleden en media zijn pijnlijk stil wanneer de rechtsstaat wordt uitgekleed. Wij spreken schande over Guantánamo Bay, waar verdachten zonder proces en aanklacht vastzitten. In Nederland is dat de dagelijkse rechtspraktijk bij allerlei soorten vergrijpen.

Nederland verschanst zich in de arrogantie dat het toch wel een 'rechtsstaat' is. Politiek en media miskennen dat we dat iedere keer moeten bewijzen met correct en menswaardig justitiebeleid. In de rechtspraktijk verdient Nederland de titel 'rechtsstaat' steeds minder.

Ab Gietelink is filosoof en publicist. Hij studeerde tevens rechten en economie en schreef het politiek manifest Alternatief !, te vinden op www.politiekalternatief.nl

Meer over

Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.