Interview Tom Lodge

‘Jongeren beseffen niet hoe
vredig ze leven dankzij Mandela’

Afrikablog

Nelson Mandela zou dit jaar 100 zijn geworden, een reden voor herdenkingen en symposia. Vrijdag spreekt biograaf Tom Lodge in Leiden.

Nelson Mandela. Beeld afp

De avond voor Mandela’s 100ste geboortedag, 18 juli, geeft Barack Obama een lezing in Johannesburg. In Leiden (waar Mandela een eredoctoraat kreeg) spreekt op 1 juni biograaf Tom Lodge op een Mandela-evenement georganiseerd door het Afrika-Studiecentrum, de VU en de Zuid-Afrikaanse ambassade. De Brit Lodge (67) is hoogleraar politicologie aan de Ierse universiteit van Limerick; daarvoor doceerde hij lange tijd aan de Zuid-Afrikaanse universiteit van Witwatersrand (1978-2005).

Uw ‘Mandela, a critical life’ verscheen in 2006. Hoe ziet u zijn rol nadien tot zijn dood op 5 december 2013?

‘Hij was al behoorlijk oud en kwetsbaar toen hij in 1999 afscheid nam als president. Hij richtte een stichting op om zijn nalatenschap te beheren, met een open toegankelijk archief met cruciale documenten, vooral over zijn activistische jaren voor zijn gevangenschap (1962-1990). Hij zette zich aan zijn memoires, maar dat liep vast en is pas onlangs door zijn medewerker Mandla Langa afgemaakt. Mandela heeft in die tijd enkele keren contact met me opgenomen om details te controleren, maar ik heb hem niet persoonlijk kunnen interviewen, omdat zijn secretaresse hem terecht streng afschermde.

Omslag Mandela-biografie Tom Lodge Beeld nvt

‘Hij speelde vooral een ceremoniële rol, draafde af en toe op om zijn partij, het Afrikaans Nationaal Congres, wat geloofwaardigheid te geven. Dat gaf op mysterieuze wijze een gevoel van zekerheid, zeker bij de witte Zuid-Afrikanen: zolang Mandela nog leeft, zijn we veilig.

‘Zijn belangrijkste verdienste in die jaren is dat hij opkwam voor aidspatiënten en Zuid-Afrikanen besmet met hiv. Anders dan veel ANC-leiders doorbrak hij het stigma – dat was zijn laatste politieke actie. Ik vind ook dat hij een wijze les heeft gegeven door het bij één termijn als president te houden. Hij was natuurlijk oud, maar hij zette ook een precedent: de president is niet onaantastbaar maar dient de natie. Het is opvallend dat niet één president na hem de hele rit kon uitzitten.’

Onder jongeren in Zuid-Afrika klinkt nu juist veel kritiek op Mandela: dat hij toekeek hoe zijn opvolgers er een puinhoop van maakten en zelf te druk was met internationale beroemdheden. Begrijpt u dat gevoel?

‘Mandela had lang een messianistische uitstraling, maar de jongeren van nu hebben die tijd niet meegemaakt. Ze groeiden op na het eind van de apartheid en de eerste vrije verkiezingen in 1994. Dat was een tijd van heel hooggespannen verwachtingen die lang niet allemaal werden waargemaakt. Ze beseffen niet dat ze in een relatief vreedzame tijd leven, hoe machtig het apartheidsregime militair gezien was en hoe moeizaam de onderhandelingen tot compromissen hebben geleid. Zij kijken om zich heen en zien dat bijna alle armen nog steeds zwart zijn en de blanken bijna allemaal rijk. Dat er nu ook een flinke klasse van welgestelde zwarte burgers is ontstaan, zal geen indruk op je maken als je in een krot in Soweto woont.

Tom Lodge. Beeld University Limerick

‘Het ANC heeft veel onverstandige beslissingen genomen. Zo had de regering meer geld moeten steken in landhervorming, maar dat waren geen besluiten van Mandela.

‘Dat Mandela graag met popsterren omging, irriteert sommige mensen, maar ik denk dat hij er goed aan deed. Hij had er plezier in en kreeg dingen van hen gedaan, maar hij bleef bescheiden en vergaarde geen persoonlijke rijkdom. Bovendien genoot hij er ook van om ‘gewone’ burgers te ontmoeten, zoals babbelen met meisjes uit de buurt. Misschien had hij meer tijd kunnen besteden met de echt arme zwarten in de townships; dat deed zijn ex-vrouw Winnie beter, die was vaak snel ter plekke als er een brand was in een krottenwijk. Maar over het algemeen was Mandela’s grote kracht dat hij alle Zuid-Afrikanen het gevoel van een gedeeld burgerschap heeft gegeven.’

Nu is Cyril Ramaphosa president. Is dat na Zuma een terugkeer naar de Mandela-tijd?

‘Het is geen geheim dat Mandela Ramaphosa het liefst als zijn directe opvolger had gezien. Maar de ANC-top wilde Thabo Mbeki. Ramaphosa was Mandela’s rechterhand tijdens de onderhandelingen met het blanke bewind. Maar hij staat nu voor een heel andere situatie. Het ANC wordt uitgedaagd door een veel sterkere en radicalere oppositie. In het kabinet heeft hij te maken met veel tegenstanders uit het Zuma-kamp. De ANC-top is aangetast door frauduleuze banden met zakenlieden, corruptie en patronage. Zuma was niet de rotte appel, hij was het symptoom van verloedering. Ramaphosa heeft heel veel steun nodig. Over twee jaar zijn er verkiezingen, dan zullen we zien of hij die heeft.’

Barack Obama houdt de toespraak voor de honderdste geboortedag. Heeft hij Mandela’s fakkel overgenomen?

‘De gelijkenis tussen de twee is wel frappant. Beiden leidden regeringen gericht op verandering en ze stuitten op vergelijkbare belemmeringen bij wat ze konden bereiken. Beiden kregen kritiek van aanhangers die meer resultaten hadden willen zien. Maar ze hadden ook allebei moreel gezag en glamour. Obama heeft ook een maatschappelijke stichting na zijn presidentschap opgezet, en inderdaad: hij is nog jong. Eens horen wat hij gaat zeggen.’

Logo Nelson Mandela Centenary. Beeld nvt

Nelsonmandela.org. Activiteiten in Nederland: zammagazine.com

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.