'Je moet een partij voor alle burgers zijn'

Interview Jos Palm

Populisme, slogans als 'Normaal Doen' en de verklaringen van Rutte III: over aandacht heeft de gewone Nederlander niet te klagen. Maar, meent historicus Jos Palm, het blijft bij mooie woorden. Echte erkenning is ver te zoeken.

Jos Palm 'De moderne sukkelaar zit niet in het achterhoofd van politici. Ze praten wel over hem, maar niet met hem.' Beeld Foto Sander Heezen

Zijn hoofd gooit hij in zijn nek, de kin wat omhoog. Zo kan hij beter door zijn afgezakte bril kijken naar het computerscherm. Daar zien we Mark Rutte, die achter een microfoon opgewekt vertelt over het regeerakkoord. Maar Jos Palm, radiopresentator van het VPRO-geschiedenisprogramma OVT, hoort liever zichzelf dan de minister-president. 'Dat is toch een corpsbal?', praat hij door het historische moment heen. 'Daar stem je toch niet op vanuit je hart?'

En dan komt het. 'Er ligt nu een regeerakkoord', meldt Rutte, 'waarbij gewone, normale Nederlanders er écht op vooruit gaan.' Palm spreidt zijn armen. Op zijn gezicht een triomfantelijke glimlach. 'Ja hoor, héérlijk, daar hebben we 'm! De gewone man!'

De gewone man is niet alleen het retorische knuffeldier van het nieuwe kabinet, maar ook de titel van Palms vorige week verschenen boek. De voormalig oprichter en hoofdredacteur van het Historisch Nieuwsblad dook in de geschiedenis van de heel eenvoudige, gemiddelde sterveling: van zijn ontworsteling aan onze zwaar behaarde voorouder op vier poten, via de grotbewoner, de slaaf, de boer, de fabrieksarbeider en de soldaat naar zijn huidige incarnatie als boze kiezer.

En vandaag, terwijl zijn oude bondgenoten in de politiek hem hebben verlaten, net als iedereen eigenlijk, zo oordeelt Palm, weet de gewone man tóch zijn stempel te drukken op de belangrijkste beslissingen aan het Binnenhof - althans, op de presentatie van het regeerakkoord.

'Hoe wonderbaarlijk is het, nietwaar,' begint Palm in zijn typerende, geestdriftige, licht chaotische vertelwijze, zittend in zijn werkkamer in Amsterdam, 'dat die term, de gewone man, weer helemaal terug is, bezig aan een doorstart. Dat is toch een erkenning dat de politiek iets heeft laten liggen.'

cv Jos Palm

1956 Geboren in Zeddam, Gelderland

1973-1983 Kaderlid SP, Doetinchem en Doesburg

1980 Avondschool Lerarenopleiding, Amsterdam

1987 Doctoraal geschiedenis, Universiteit Utrecht

1992 Mede-oprichter en hoofdredacteur Historisch Nieuwsblad

1999 Redacteur OVT, (radioprogramma van de VPRO)

2002 Presentator OVT

2005 Boek, Oerend hard, over het leven van Bennie Jolink

2012 Boek, Moederkerk, over de ondergang van het roomse leven in Nederland,

2017 Boek, De gewone man

Palm woont samen, in de voormalige volkswijk de Pijp in Amsterdam. Hij heeft twee kinderen.

Aan wie denkt u bij de gewone man?

'Aan de schlemiel van alle tijden. Hij is de eeuwige prutser, de volkssappelaar, de fabriekswilde. Door de geschiedenis heen leverde hij de basis voor de samenleving en de economie, maar macht had hij nooit.'

Bent u zelf een gewone man?

'Nee, ik ben kind van een gewone man. Niet dat ik mezelf voornaam voel; je kunt het gewone niet zomaar uit iemand halen. Mijn vrouw komt uit een gegoede familie en ik heb nog weleens de neiging me tijdens familiebezoek ernstig te misdragen. Een klassereflex.'

De gewone man. Uitgeverij Atlas Contact; 344 pagina's; euro 19,99.

Hoe is de gewone man geëvolueerd?

'In de Oudheid was er een diepe afkeer. Toen kwam ineens iemand verkondigen - nota bene een timmermanszoon - dat voor God iedereen gelijk is en dat er de mogelijkheid is van gelijkheid, in elk geval in het hiernamaals. Daarna kwam de Verlichting en werd de dagloner zowaar opgenomen in de beroemde Encyclopédie, als iemand die moet worden erkend wegens zijn belangrijke bijdrage aan de samenleving. Later werd dat vertaald in een politiek programma, waarop jan met de pet werd beschermd en verzorgd, waarna hij zich in de jaren van de wederopbouw optimaal erkend voelde. En nu, anno 2017, dreigen we hem weer te verwaarlozen.'

Waar ziet u dat aan?

'Neem het feit dat vakmanschap er niet meer toe doet en je geen scholen meer hebt waar je loodgieter kunt worden. Dat is een teken van verwaarlozing.'

De sappelaar wordt aan zijn lot overgelaten?

'Ja. Er was een tijd dat de arbeider beschaving werd bijgebracht. Welgestelde heren trokken de arbeidersbuurten in met een schaakbord onder de arm en zij leerden de armoedzaaiers schaken. Waarom? Als je kunt schaken, redeneerden zij, dan kun je je verstand gebruiken en meedoen in de samenleving.

'De arbeider moest in aanraking komen met klassieke muziek en de schone kunsten. Tegen lage prijzen werden zaadjes van plantjes verkocht aan arbeiders, zodat ze zichzelf en hun familie tot bloei en harmonie konden brengen als ze eenmaal wisten hoe ze voor een plantje moesten zorgen. Telkens klonk het ideaal dat zij beschaafd en weldenkend konden zijn.'

Zo'n beschavingsoffensief zouden wij zien als bevoogdend.

'Dat denk ik ook, maar als je de gewone man niet probeert op te voeden en geen perspectief biedt, neem je hem niet serieus. Dan zeg je eigenlijk dat hij er niet bij hoort.'

Of juist wél. De VVD-campagneleus was: 'Doe normaal.'

'Ach, waanzin! Wat een armoedig programma is dat. Niemand wordt nog gedwongen of geholpen op een hoger plan te komen.'

Ik bedoel: de gewone man wordt juist erkend, neergezet als voorbeeld en zelfs duidelijk benoemd bij de presentatie van de plannen van een nieuwe regering.

'Welnee. Als je zo'n Pechtold hoort praten, dan denk je: hier klopt iets niet. Politici als hij hebben geen idee hoe ze de gewone man moeten aanspreken. De moderne sukkelaar zit niet in hun achterhoofd als zij praten of plannen maken. Ze praten wel óver hem, maar niet mét hem. Hij wordt hooguit getolereerd, maar eigenlijk is hij in hun ogen te onbeschaafd om erbij te horen.'

Waarom wilde u dit boek schrijven?

'In de jaren zeventig was ik kaderlid van de SP. Ik had de kolder in mijn kop. Ik hoor het mezelf en mijn kameraden nog zeggen, als we een standpunt moesten bepalen: wat zal de gewone man ervan vinden? Nou, wij wisten precies wat de gewone man ervan vond, ook al was-ie in geen velden of wegen te bekennen. Ach, wat waren wij SP'ers onnozel. Met mijn boek wilde ik mezelf, mijn oude kameraden en andere vermeende socialisten iets leren.'

Wat heeft u geleerd?

'Mijn ontdekking was dat het bij de gewone man níét draait om de maag die moet worden gevuld, zoals vaak wordt gedacht. Het gaat net zo goed om het hoofd en het hart. Het loonzakje, de zorgkosten, de koopkracht: het is allemaal belangrijk, maar er is meer in het leven. De SP en de PvdA richten zich vooral op het economische aspect en hebben niet in de gaten dat een partij als de PVV zich óók richt op het hart en daarmee de gewone man de erkenning geeft die hij graag wil. De filosoof Georg Hegel zei al dat het verlangen naar erkenning onze fundamenteelste behoefte is.'

De linkse partijen geven die erkenning niet?

'Welnee. De PvdA verloor het contact met het volk sinds de jaren negentig. Onder leiding van Wim Kok omarmde de partij de privatisering, waarmee het algemeen volksbelang werd geïsoleerd. Op het gebied van minderheden en integratie voer de partij een te vooruitstrevende koers, die even goedbedoeld als verdedigbaar was, maar niet werd begrepen door haar traditionele kiezers. Daardoor leek het of de PvdA geen oog had voor de problemen rondom nieuwkomers in oude volkswijken.

'De SP is voor de buschauffeur tot op zekere hoogte nog wel aansprekend, maar hij zal zich realiseren dat de partij een blinde vlek heeft. De partij ziet niet dat de buschauffeur zich bedreigd voelt door de veranderende samenleving en laat heikele kwesties rondom integratie veelal onbesproken.'

In die volkswijk en in die veranderende samenleving kwamen mensen met een kleur te wonen. Vindt u hen dan geen gewone mensen?

'Jazeker wel. De gewone gekleurde man bestaat natuurlijk ook, en laten we hopen dat hij dezelfde weg van emancipatie aflegt als de gewone witte man. De gewone gekleurde man - of die hier nu al tientallen jaren woont en werkt, of als jongere moeite heeft om een stageplek te vinden - wil namelijk óók gehoord worden.'

De linkse partijen luisteren daar toch naar, met een ruimhartig beleid voor immigranten?

'Nou, inmiddels ook niet meer. Als je niet anderhalf of twee keer modaal verdient, ben je zo ongeveer veroordeeld tot een partij aan de marge, of dat nu de PVV is of Denk. Want of je nu wit bent of een kleurtje hebt: je wordt net zo hard in de steek gelaten door de partijen die eerder nog met trots werkten aan jouw emancipatie, integratie, verzorging of verheffing. Dan wordt je bijna gedwongen om je in de armen te werpen van de marginale politieke partijen die wél in staat zijn om je hart te vertegenwoordigen.'

De PVV is de op een na grootste partij in de Tweede Kamer. Hoezo marginaal?

'De PVV wordt buitengesloten door de overige partijen en blijft daarom marginaal, net als de AfD in Duitsland, of het Front National in Frankrijk. Moet je je eens indenken wat dit betekent. Eerst worden gewone mensen genegeerd door de traditionele partijen en als er dan een partij komt die het gat opvult, wordt die partij genegeerd. Ik vind dat je de populisten moet uitsluiten door hen vóór te zijn. Dat doe je door gewone mensen serieus te nemen en met hen in debat te gaan, juist ook over hun angsten en standpunten die niet zo weldenkend zijn.'

Alle middenpartijen zijn richting Wilders opgeschoven. Dan luisteren die partijen toch uiteindelijk?

'Nee, ze hobbelen achter de agenda van Wilders aan. Dat is iets anders. Het is bovenal een teken van veronachtzaming. Bij de oude Romeinen voelden de leden van de elite zich niet zozeer de beste mensen, als wel de enige mensen. Dat hebben we nu weer. Vandaag ziet de elite het klootjesvolk niet staan en heeft er geen contact meer mee. De elite is uitsluitend met zichzelf bezig: de nieuwste quinoaburger, een elektrische auto, exotische koffie...'

Wat vindt de gewone man ervan dat Pechtold het bij de presentatie van het regeerakkoord had over de klimaatdoelen en de lhbti-gemeenschap?

'Niet bepaald de zorgen van de gewone man, hè? Er is natuurlijk niets mis mee om je te bekommeren om het klimaat en de homo's, maar het is zo nadrukkelijk de taal van de weldenkende elite.'

Hoe weet u dat allemaal zo zeker? Vroeger dacht u ook te weten wat de gewone man dacht.

'Ik weet een beetje over zijn denken en voelen door wat ik opvang tijdens mijn bezoeken aan de laatste volkscafés hier in De Pijp waar ik al jaren woon. Ook heb ik de afwijking de shitzooi op de sociale media te volgen, want die zie ik als een graadmeter van de stemming onder een deel van de gewone mensen.'

Beleven wij nu de wraak van de gewone man, die zich afzet tegen de gevestigde orde? Zie Brexit, Trump, Wilders, Le Pen, AfD...

'Nou ja, hij wordt steeds bozer, ja. Dat is niet zonder reden. Er is een politieke en culturele apartheid. We gaan dat niet oplossen met mooie woorden en een cadeautje in het regeerakkoord.'

Hoe dan wel?

'Je moet principes en idealen weer vooropstellen. Je moet een partij voor alle burgers zijn. Je moet in debat durven gaan met je kiezers: niet met ze meepraten, maar hen soms proberen te overtuigen dat zij het verkeerd zien. Je moet niet alleen iets aan ze geven, maar ook iets van ze vragen, want zo creëer je een gemeenschap. Je moet een breder perspectief bieden waarin plaats is voor iedereen. Je moet verantwoordelijkheid nemen voor de hele samenleving.'

Oef, geen makkelijke opgave.

'Het is niet onmogelijk. De progressief-liberalen deden dat aan het einde van de 19de eeuw toen ze de basis legden voor de verzorgingsstaat. De sociaal-democraten deden dat tijdens de wederopbouw. Joop den Uyl kon de mensen het gevoel geven dat iedereen erbij hoorde en liet blijken dat er zoiets als een gemeenschap bestaat, waardoor je rechten hebt, maar ook plichten. Pim Fortuyn kon dat, denk ik, maar nu zie ik niemand die het kan.'

De gewone vrouw is al even verwaarloosd en komt er bekaaid vanaf in uw boek.

'Daar kan zij ook niets aan doen. Er zijn weinig historische bronnen over vrouwen en tot diep in de 20ste eeuw waren vrouwen niet of nauwelijks betrokken bij de grote gebeurtenissen in de wereld. Maar op sommige beslissende momenten was de gewone vrouw de sleutelfiguur. Zo liep ze voorop bij de Franse Revolutie. Duizenden dappere visvrouwen en marktkoopvrouwen liepen de zogeheten Mars op Versailles, het paleis van de koning, gewapend met keukenmessen. En zo zijn er meer momenten geweest waarop vrouwen het voortouw namen. En de man? Die volgde zijn stoere sloeberwijf.'

Is een nieuwe revolutie aanstaande?

(Lacht.) 'Ik denk het niet. De gewone man zal zich verder afkeren van de politiek.'

En hij zal bozer worden?

'Gewone mensen hebben, meer dan anderen, redenen om boos te zijn. In tienduizenden jaren mocht de gewone man er niet zijn. Iemand als Wilders zegt dat dit gevoel van ressentiment en rancune, dat in iedereen zit, er mag zijn. De gewone man wil een knuffel om te voelen dat hij er mag zijn om hoe hij is, ook met datgene wat misschien niet zo fris aan hem is.

'Maar die kant willen we liever niet zien en we doen alsof het er niet is. En als we ons erover uitspreken, laten we uit alles blijken dat we niet alleen hun standpunten fout vinden, maar dat we deze mensen zelf fout vinden.'

Is de gewone man dan geen tikkende tijdbom?

'Het is onterecht om de gewone man te reduceren tot een xenofobe, agressieve idioot die elk moment zijn agressiviteit kan botvieren, zoals Sybrand Buma suggereerde in zijn H.J. Schoo-lezing. Wat een dédain. Alsof je praat over honden die je in hun hok moet houden. Heel, heel veel gewone mensen willen heel simpel het beste voor hun familie en de samenleving. Zij willen een knuffel, maar ze weten niet waar ze die moeten halen.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.