Opinie

'Ik blijf liever heerlijk geloven in God'

Liever een rationaliteit met ruimte voor een liefhebbende God dan een anonieme lotsbestemming, schrijft hulpbisschop van Roermond Everard de Jong.

Paus Franciscus begroet de mensenmassa op het St. Pieterplein in Rome. Beeld afp

Paul Cliteur verdedigde op deze pagina's in drie stellingen het secularisme: 1. monotheïsme is innerlijk tegenstrijdig, omdat een goede God geen leed kan toelaten; 2. het biedt een waardencatalogus die in strijd is met wat we tegenwoordig waardevol vinden; 3. het heeft middelaars die het beter weten dan ik en die ik moet gehoorzamen. Als openingszet ontkent Cliteur dat de verschillen tussen de monotheïstische religies er bij dit soort argumenten toe doen.

Daarop kunnen gelovigen in de verdediging gaan door te stellen dat een goede God menselijk lijden kan toelaten, omdat liefde vrijheid veronderstelt, die ook misbruikt kan worden. Met lijden tot gevolg. Maar ook geldt dat lijden omwille van de liefde mensen rijper en wijzer kan maken. Ten tweede is de verlangde, bijna religieuze, overgave aan 'wat men denkt' als ultieme ethische norm bepaald geen vrucht van autonoom denken, zoals die van een seculier denker zonder autoriteiten (want zonder middelaars) mag worden verwacht. Overigens zijn de waardenschalen van de drie monotheïstische religies wel degelijk zo verschillend dat ze bij vergelijkingen apart moeten worden beoordeeld.

Wat de middelaars betreft, geldt in het katholicisme godsdienstvrijheid. De gehoorzaamheid aan zijn 'middelaars' is conditioneel: ze geldt voor leden die gekozen hebben. Toegegeven, we zouden graag zien dat iedereen erkent dat de liefdevolle wetten van onze God voor allen gelden, maar we gebruiken geen geweld om katholieke normen af te dwingen. Dat is in het verleden helaas wel gebeurd, maar de opdringerigheid die sommige atheïsten aan de dag leggen bij de inperking van rechten van gelovigen, hopen zij niet meer te tonen.

Goddeloze systemen
De bewijslast eens omdraaien kan ook. 'De meest individualistische en seculiere maatschappijen' zijn volgens Cliteur het gelukkigst. Is hier een causaal verband? Hebben monotheïstisch geïnspireerden niet veelal de basis gelegd voor creativiteit, (werk-)ethiek, saamhorigheid en welvaart? Is er echt geen correlatie tussen individualisme en het leed van 70 duizend scheidingskinderen en de paar miljoen eenzamen en honderdduizenden extreem eenzame ouderen? Zijn Noord-Koreanen echt gelukkiger in hun seculiere heilstaat? Zien de leiders van voormalig atheïstische republieken niet duidelijk de voordelen van monotheïstische religies voor de persoonlijke en publieke moraal? Goddeloze systemen als fascisme en communisme hebben honderden miljoenen doden op hun geweten, en dat zijn er zeker meer dan er ooit vermoord zijn op religieuze gronden. Zijn seculiere mensen werkelijk meer gemotiveerd om het lijden in de dierenwereld te beëindigen? Als St. Franciscus (1181-1226) de wolf in Gubbio zonder halsband tot bedaren bracht, zegt dat iets over de wijze waarop authentieke monotheïstische religieuze beleving tot diervriendelijkheid leidt.

Wat is voor seculier denkenden eigenlijk geluk? Wat is de zin van hun leven? Waarom zou de evolutie hen of hun soort eigenlijk willen laten overleven? Als je, zoals Nietzsche (1844-1900) deed, de veronderstelde afwezigheid van God consequent doordenkt en in de praktijk brengt, wat wordt dan het summum bonum, het ultieme goed, waarvoor ze leven? Het seculiere materialistische atheïsme neemt genoegen met het leven zonder perspectief op een leven na de dood. Is dat perspectief een aantrekkelijk alternatief voor een eeuwig gelukkig leven? En radicaal verder denkend in deze seculiere geest, wat is dat leven voor hen anders dan door toeval ontstane zelforganiserende materie? In deze visie is ook alles wat de geliefde medemens doet gedetermineerd gedrag, volgens evolutionair gegroeide sociobiologische wetmatigheden en autonome readiness-potentials van onze hersens, zoals de tegenstanders van de vrije wil stellen. Alles wat je méér in jezelf ziet of van andere mensen denkt, is projectie.

Van de waarden naar de normen. Kan het positief recht, dat na de dood van de monotheïstische God overblijft, de diepste rechtvaardiging van rechtvaardigheid en mensenrechten en een dwingend gewetensoordeel funderen? Want waarom zou iemand zich, zonder een metafysische orde, aan enig door mensen afgesproken of door de meerderheid uitgevaardigd gebod moeten houden? Waarom zou ik niet een slimme crimineel mogen zijn, die al moordend voortdurend zijn straf weet te ontlopen? Als ik maar overleef, dat is toch de ultieme norm van de evolutie? Durven seculiere denkers deze consequentie in zijn volle omvang te accepteren?

Nog even over de religieuze bemiddelaars, die Cliteur als obstakel tot zelfontplooiing ziet. Nog afgezien van opvoeders en leraren, hebben de seculieren niet toch minstens nog gezagvolle politici nodig, die zich in hun besluitvorming slechts zullen moeten baseren op de atheïstische positivistische wetenschappers? Zullen ze aan deze bestuurders, die van koude feiten warme waarden moeten maken, hun idealen en diepste levensvervulling toevertrouwen? De vraag stellen is hem beantwoorden.

Rijk en genuanceerd zingevingssysteem
Dus blijf ik heerlijk gelovig, binnen de door mijzelf gekozen R.K. kerk. Ze biedt me een rijk en genuanceerd zingevingssysteem, krachtige morele bronnen en een wereldwijde gemeenschap die zich niet alleen manifesteert door de ellende die ze helaas ook veroorzaakt heeft, maar meer scholen, zieken- en weeshuizen, zorginstellingen voor ouderen en minder validen onderhoudt - en dit alles vooral voor de allerarmsten - dan enig ander mondiaal instituut. Heerlijk gelovig, niet om een ellendig leven te verdringen, maar omdat ik het alternatief - een inperking van de werkelijkheid tot de zichtbare en donkere materie - niet aantrekkelijk vind en beklemmend. Geef mij maar een rationaliteit die ruimte biedt aan een liefhebbende God in plaats van een anonieme lotsbestemming, een Vader die op me wacht in het land van Licht en Leven! En vanuit dat geloof in die liefde elke dag gemotiveerd worden tot goede daden.

Als je als seculier denkend mens dan toch de kwantummechanica en de waarschijnlijkheidsberekeningen als fundamentele beschrijving van de werkelijkheid neemt, kun je wellicht zoals Blaise Pascal (1623-1662) een tijdje de voors en tegens van het aanhangen van een monotheïstische religie overwegen. Het leven alsof God bestaat, is volgens hem rationeler dan te leven met het tegendeel. Stel je eens voor dat Hij er toch is.

Everard de Jong is hulpbisschop van Roermond.

 
Goddeloze systemen als fascisme en communisme hebben honderden miljoenen doden op hun geweten, en dat zijn er zeker meer dan er ooit vermoord zijn op religieuze gronden.
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.