'Iemand neger, pinda of bitch noemen kan wel degelijk pijn doen'

Het kan geen kwaad om af en toe te luisteren naar mensen die zich gekwetst voelen, betoogt adviseur Arjan Verdooren. Termen als niggabitch kunnen wel degelijk kwetsend zijn en een negatief beeld in stand houden.

Zangeres Rihanna tijdens een concert in Londen. De zangeres protesteerde onlangs tegen het gebruik van het woord niggabitch in het modeblad Jackie. Beeld bruno

Rutger Bregman zet een cirkelredenering op in zijn recente betoog over racisme. Die komt op het volgende neer: in Nederland 'doen we niet aan racisme' en dat betekent dat er niet iets kan gebeuren waarbij racisme een rol speelt. Hoe weet je dat? Nou, omdat er in Nederland dus geen racisme voorkomt. Het feit dat de moderne genetica bijvoorbeeld het denken in mensenrassen ontmaskerd heeft als klinkklare onzin, ziet Bregman als argument dat mensen die nu nog klagen over racisme, niets hebben om over te zeuren. Alsof door het bewijs dat mensrassen niet bestaan, ook plotsklaps al het racisme van de wereld verdwenen is.

Dat betekent dat we 'het infantiele gezever' van mensen die er bezwaar tegen hebben neger, pinda of bitch te worden genoemd niet serieus hoeven te nemen; in Nederland bestaat geen racisme en dus kan het gebruik van dat soort termen alleen maar onschuldig zijn. Dus kun je nogal achteloos een woord als 'niggabitch' in een moderubriek gebruiken, omdat het maar een grap is, en is het ondenkbaar dat iemand Zwarte Piet racistisch opvat, omdat het dus niet zo bedoeld is; hij is immers zwart van de schoorsteen (Bregman mag me nog wel een keer uitleggen hoe Piet dan komt aan die dikke rode lippen, die grote bos krullen en dat brandschone 18e-eeuwse pagepakje, maar dat terzijde).

Pijnlijke vergissing
Volgens Bregman 'bestaan woorden bij de gratie van de intentie waarmee ze worden gebruikt'. Het gaat dus alleen maar om intenties; als je het dus niet racistisch bedoelt, moet het ook niet racistisch worden opgevat. Dat is vast een erg prettige manier om naar de wereld te kijken maar de vraag is of het realistisch is.

Even een gedachtenexperiment. Stel dat ik een briefje in mijn handen krijg gedrukt en iemand vraagt me om dat aan de directeur te geven. Ik zie verderop twee mensen staan, een man en een vrouw, en loop automatisch naar de man toe en geef hem het briefje, in de veronderstelling dat hij de directeur is. Ik dacht er niet eens bij na, maar ging er gewoon van uit de man de directeur was, omdat directeuren meestal mannen zijn. Tot mijn gêne geeft de man het briefje onmiddellijk door aan de vrouw, die de directeur blijkt te zijn. Was dat nou seksistisch van me? Het was op geen enkel moment mijn bedoeling om seksistisch te zijn, kan ik stellen. Sterker nog, ik zie mijzelf als een voorstander van de gelijkheid der seksen. Toch kan ik niet ontkennen dat mijn vergissing pijnlijk is, zeker als ik niet de enige ben die hem begaat maar dit voor de vrouwelijke directeur tot de dagelijkse routine behoort. Mijn gedrag maakt me niet meteen tot een seksist, maar ik kan er toch niet aan ontkomen dat mijn handeling seksistisch uitpakt, en dat ik daarmee een bijdrage lever aan het (voort)bestaan van stereotype beelden over mannen en vrouwen.

Daarom schieten veel mensen ook zo in een kramp als ze worden gewezen op de dubieuze kanten van Zwarte Piet; ze identificeren zich totaal niet met het denken in superieure en inferieure mensenrassen en vinden het onrechtvaardig als ze horen dat anderen iets kwetsends zien in een kinderfeest waar ze al van jongs af aan mee vertrouwd zijn. Maar vaststellen dat er racistische elementen zitten aan het Sinterklaasfeest maakt niet meteen alle Nederlanders die Sinterklaas vieren tot racisten. Ze kunnen wel onbedoeld bijdragen aan een beeldvorming die voor bepaalde bevolkingsgroepen kwetsend is, omdat deze verdacht veel overeenkomsten vertoont met de negatieve beelden die er eeuwenlang verspreid zijn over donkere mensen.

'Flikker'
Het feit dat de hiphopscene het woord nigger (of meestal: 'nigga') heeft geadopteerd als geuzennaam wil daarbij dan niet zeggen dat die term in een andere context ook zomaar gebruikt kan worden. In Nederland is er een emancipatiebeweging geweest die zich 'de rooie flikkers' noemde, maar ik denk toch dat de meeste homoseksuelen het niet zouden appreciëren om zomaar out of the blue met 'flikker' te worden aangesproken (of wanneer iemand de stijl van een bekende homoseksueel gaat beschrijven als die van de 'ultieme flikkernicht' of zoiets).

Het gaat er daarbij niet om allerlei termen bij voorbaat tot no-go of taboe te verklaren. Het is vaak de context die bepaalt hoe een bepaalde term uitpakt, en soms luistert dat nauw. De vrijheid van meningsuiting is daarbij een groot goed. Maar het kan geen kwaad om af en toe te luisteren naar mensen die zich gekwetst voelen, ook als die die zich zelf niet altijd even genuanceerd uit drukken.

En passant meldt Bregman overigens nog even dat het 'genoegzaam bekend is' dat 'de hiphop en r&b-scene, in ieder geval wat rassen- en vrouwenperceptie' nog in de middeleeuwen leeft, in vergelijking met Nederland. Daar zou je bijna racisme achter vermoeden. Gelukkig weten we dat hij het niet zo bedoelt.

Arjan Verdooren is trainer en adviseur rondom diversiteitskwesties.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.