Opinie

'Hoog tijd dat Teeven zijn belofte voor humaner vreemdelingenbeleid inlost'

Een jaar geleden redde staatssecretaris Teeven zijn politieke leven met de belofte van een humaner vreemdelingenbeleid. Die belofte is niet nagekomen, schrijven Dorine Manson en Eduard Nazarski.

Foto anp

Ruim een jaar geleden, op 18 april 2013, moest staatssecretaris Teeven van Veiligheid en Justitie zich tegenover de Tweede Kamer verantwoorden voor 'de zaak-Dolmatov'. De Russische asielzoeker had zich een paar maanden eerder van het leven beroofd nadat hij - onterecht bleek later - in vreemdelingendetentie was geplaatst. De positie van de staatssecretaris wankelde even, maar hij redde zich met beloften voor een humaner vreemdelingenbeleid. Hiermee werden vooral ten aanzien van het detentiebeleid - waarin asielzoekers en uitgeprocedeerden te vaak en onder te strenge omstandigheden worden vastgezet - hoge verwachtingen gewekt. Een jaar later is de belofte van Teeven echter allerminst ingelost.

Wie de koppen boven de nieuwsberichten op de website van het ministerie van Veiligheid en Justitie leest, moet wel concluderen dat Teeven stevig doorpakt: 'Gezinnen met kinderen slechts bij uitzondering in bewaring' (september 2013), 'Meer vrijheden voor vreemdelingen binnen bewaring' (december 2013), 'Detentie- centra op koers met verbeteringen medische zorg' (februari 2014), 'Staatssecretaris Teeven neemt bodyscan in gebruik' (maart 2014). En begin deze maand: 'Vreemdelingen minder vaak in bewaring.' Het beeld is er een van een staatssecretaris die zich de benen uit het lijf rent voor een humaner beleid, waarin vreemdelingen minder snel achter slot en grendel worden gezet.

Slechts kleine stappen
De realiteit is anders. Zo daalt het aantal vreemdelingen in detentie volgens het ministerie zelf niet per se doordat het terughoudender is geworden met detineren, maar vooral doordat de politie minder ongedocumenteerden wist op te sporen. De groots aangekondigde verbeteringen in de detentiecentra blijken bij nadere lezing vaak slechts kleine stappen. Zo wordt een uurtje meer sport hier, een paar uren minder opsluiting op cel daar doorgevoerd. De detentielocaties - ingericht als gevangenissen - blijven hetzelfde. En hoewel de vernederende visitatie in Rotterdam van de baan is, is dit op andere locaties nog niet het geval.

Foto anp

Een wetsvoorstel dat deze zaken regelt krijgt de Tweede Kamer pas na de zomer te zien. Het kan nog makkelijk tot ver in 2015 duren voordat zelfs de kleine verbeteringen kunnen worden doorgevoerd. Inmiddels blijft detentie de realiteit in het gros van de gevallen, waarbij ook kwetsbare groepen niet worden gespaard.

En dan is er nog de grensdetentie. Asielzoekers die op Schiphol aankomen worden in grensdetentie geplaatst, terwijl asielzoekers die over land reizen in een open centrum komen. Een aantal van deze asielzoekers zit maandenlang in detentie te wachten op een beslissing over hun asielaanvraag. Hoewel de Tweede Kamer herhaaldelijk om verbeteringen heeft gevraagd, geeft de staatssecretaris tot nu toe niet thuis. Zelfs voor kinderen wil hij geen gebruikmaken van alternatieven voor grensdetentie.

Strengste land
Sterker nog: Nederland is binnen de EU op Malta na het strengste land waar het detentie van kinderen betreft. Hoewel de meerderheid van de Tweede Kamer het er wel over eens lijkt dat het onwenselijk is dat kinderen worden vastgezet, is het van een verbod op detentie en het gebruik van alternatieve toezichtsmaatregelen nog steeds niet gekomen.

Ook asielzoekers wier asielverzoek in een ander EU-land moet worden behandeld, volgens de Dublinverordening, worden vastgehouden. Die verordening bepaalt dat deze asielzoekers alleen mogen worden opgesloten als er een aanzienlijk risico bestaat op onttrekking aan toezicht. Nederland hanteert dit zware criterium echter niet consequent.

Nog kwetsbaarder gemaakt
Andere kwetsbaren, zoals vreemdelingen met ernstige fysieke of psychische klachten, hebben ook weinig om naar uit te kijken. Weliswaar wil de staatssecretaris 'aandacht' geven aan hun situatie in detentie, maar daar zit juist het probleem. Plannen om te voorkomen dat ze überhaupt in detentie komen - een situatie waarvan wetenschappelijk is aangetoond dat deze tot verdere gezondheidsschade kan leiden - zijn er niet. En zo worden kwetsbare vreemdelingen nog kwetsbaarder gemaakt alvorens naar het land van herkomst te worden gestuurd. Als dit al lukt.

Van de noodzakelijke omwenteling in de detentie van asielzoekers en ongedocumenteerden geven de plannen geen blijk. Er wordt gerommeld in de marges en er wordt gedraald. Regeren is vooruitschuiven, lijkt het devies. Staatssecretaris Teeven lijkt het detentiebeleid vooral te hervormen uit bezuinigingsoverwegingen. Detentie is immers het duurste middel dat de overheid heeft in het terugkeerbeleid. En een Kamermeerderheid toont niet het gevoel van urgentie dat je zou verwachten. Zij wordt zoet gehouden met periodieke referenties aan een humane aanpak.

Eén jaar na de politieke Houdini-act van Teeven tijdens het Dolmatov-debat wordt het dan ook hoog tijd dat Teeven zijn belofte echt gaat inlossen. Voor zijn eigen politieke geloofwaardigheid. En voor die van de Tweede Kamer. Maar vooral voor die vreemdelingen die nog steeds nodeloos en onder geestdodende omstandigheden vastzitten. Want het is toch vooral aan hen dat de belofte schuld maakt.

Dorine Manson is directeur VluchtelingenWerk Nederland
Eduard Nazarski is directeur Amnesty International.

Meer over