Opinie

'Erdogan toont langzamerhand zijn ware gezicht'

De toon en werkwijze van Erdogan is de laatste tijd veranderd, betogen schrijver Özcan Akyol en sociaal-cultureel wetenschapper Dilan Yesilgoz. 'De rechten van vrouwen, homoseksuelen en andersgelovigen worden niet erkend of beschermd. Kan Rutte het daar vandaag eens over hebben met zijn Turkse collega?'

De Turkse premier Recep Tayyip Erdogan. Beeld afp

Tien jaar geleden kwam minister-president Erdogan met zijn AK-partij in Turkije aan de macht. Daar waar zijn blik toen nog op Europa was gericht en de democratisering van Turkije hoog op de agenda stond, lijkt Erdogan langzamerhand zijn ware gezicht te tonen. Vandaag brengt de Turkse leider op uitnodiging van premier Rutte een officieel bezoek aan Nederland. De trip staat in het teken van de hechte economische en diplomatieke betrekkingen tussen beide landen, maar een agendapunt schittert in afwezigheid, namelijk dat van de mensenrechten in Turkije.

Onder het bewind van Erdogan, de machtigste Turkse politicus sinds Atatürk, heeft Turkije een flinke economische groei doorgemaakt. De AK-partij koketteert enorm met deze prestatie - al is er een hoge inflatie in het land en een stijgende lijn in de werkloosheidcijfers. De regeringsleider heeft daarnaast de macht van het Turkse leger gebroken, een prestatie die jarenlang ondenkbaar was. Koerden kregen meer rechten en een hoop hervormingen werden aangekondigd. Turkije werd een rolmodel voor Arabische en islamitische landen.

Oude agenda
De toon en werkwijze van Erdogan is echter veranderd. Nu zijn macht onomstotelijk is en het land haar verloren zelfvertrouwen heeft teruggewonnen ten opzichte van Europa en de regio, zijn de spelregels door Erdogan aangepast. De conservatieve premier valt terug op zijn oude agenda, die hij als burgemeester van Istanboel nooit verborgen heeft. In 1994 beloofde hij het volk tijdens een toespraak: 'We zullen onze scholen omvormen tot Imam Hatips' en 'God zij geprezen, ik ben een dienaar van de sharia.'

In 1996 wilde Erdogan een verbod op alcohol. In zijn tijd als burgemeester maakte hij nooit een geheim van zijn visie op democratie: 'Democratie is als een trein. Je rijdt mee tot je op je plaats van bestemming bent gekomen en dan spring je er van af.' Vorig jaar onderstreepte hij deze mening nogmaals tijdens een bijeenkomst in Izmir: 'Democratie is geen doel, democratie is een middel.'
Het eindstation voor de democratische hervormingen lijkt in Turkije in zicht te zijn.

Turkije is een land dat een politieke geschiedenis van extremen kent. Er bestaan geen echte middenpartijen, er zijn geen mechanismen die de rechten van minderheden en andere kwetsbare burgers beschermen. Degene die aan de macht is, beschermt zijn eigen achterban, dat is de vuistregel. Er zijn altijd groepen die het onderspit delven, meestal zijn dat de vrouwen, andersgelovigen, intellectuelen, homoseksuelen en etnische minderheden.

Schending van mensenrechten
Hoewel Turkije in de beginjaren van Erdogans leiderschap vooruitgang boekte op het gebied van mensenrechten, is er sinds 2005 sprake van een grote toename van de schending van mensenrechten, wat onder meer te wijten valt aan de uitbreiding van politiebevoegdheden in dat jaar en veranderingen in de antiterrorismewet.

Human Rights Watch (HRW) stelt dat de antiterrorismewet, die een zeer ruime definitie van terrorisme hanteert, makkelijk kan worden misbruikt om de vrijheid van meningsuiting en associatie te onderdrukken. De afgelopen jaren is het aantal willekeurige arrestaties dan ook sterk toegenomen, aldus HRW. Vaak weten verdachten niet waarvan ze worden verdacht en welk bewijs er tegen hen is.

Volgens Semih Idiz, journalist, is het aantal (politieke) gevangenen onder de antiterrorismewet, bijna gelijk aan het aantal tijdens de militaire regimes. Het zijn vooral intellectuelen, schrijvers en commentatoren die nu vast zitten, vergelijkbaar met de gevangenen tijdens de militaire coupes. Daarbij kent men in Turkije zeer lange hechtenistermijnen van verdachten.

Vrijheid van meningsuiting wordt op gewelddadige wijze ingeperkt tijdens demonstraties, hierbij maakt de politie veelvuldig gebruik van geweld. Vaak worden politieagenten beschermd doordat de overheid achteraf verklaart dat de demonstraties illegaal waren of de demonstranten zich verzetten.

De onschendbaarheid van de politie werd pijnlijk geïllustreerd toen Sedat Selim Ay, een politiechef die in 1996 is veroordeeld voor martelingen van gevangen en in 1997 aangeklaagd voor martelingen en verkrachting - het OM heeft de zaak destijds geseponeerd, wat Turkije een boete van het Europese Hof voor de Mensenrechten opleverde - in 2012 gepromoveerd is tot vervangend korpschef van Istanboel.

'Hoerig'
Niet alleen intellectuelen en opinieleiders hebben het moeilijk in het hedendaagse Turkije. Vrouwen, homoseksuelen en andersgelovigen zijn andere kwetsbare groepen wiens rechten niet worden erkend of beschermd. De waardigheid van een vrouw wordt gemeten aan de mate waarin zij zich eervol en zedig gedraagt. Met het steeds sterker worden van het islamitische geluid, worden ook de eisen aan vrouwen, zelfs in de grote steden, steeds strenger. Het is nu zelfs zover dat in bepaalde beroepen rode hakken of rode nagellak niet meer toegestaan is, omdat dat te 'hoerig' zou zijn.

Een blik op de geweldcijfers in Turkije toont de schrijnende positie van de vrouw. Een jaar geleden publiceerde de parlementaire mensenrechtencommissie schokkende cijfers waaruit bleek dat sinds 2008 het aantal gevallen van huiselijk geweld tegen vrouwen in Turkije is verdubbeld. Slechts acht procent van de slachtoffers doet aangifte of zoekt hulp. Het is bovendien een bekend fenomeen dat verscheidene rechtbanken de wet zodanig interpreteren dat alleen bescherming wordt geboden aan getrouwde vrouwen die mishandeld zijn, ongetrouwde vrouwen krijgen niet dezelfde behandeling of bescherming.

De conservatieve reacties op de kwestie Yunus, het pleegkind van twee lesbische ouders, tonen goed aan dat niet iedereen in Turkije in vrijheid mag leven. Homostellen kunnen in het land niet vrij over straat lopen, ook niet in de grote steden, waarover wordt gezegd dat ze zo westers en modern zijn. Homofilie is een groot taboe. En het bewind van Erdogan, dat steeds meer naar de richtlijnen van de islam neigt, biedt ook geen uitzicht op veel beterschap. Premier Rutte zou het daar eens over moeten hebben met zijn Turkse collega.

Özcan Akyol is auteur van het boek Eus.
Dilan Yesilgoz is sociaal-cultureel wetenschapper.

 
Er bestaan geen echte middenpartijen, er zijn geen mechanismen die de rechten van minderheden en andere kwetsbare burgers beschermen. Degene die aan de macht is, beschermt zijn eigen achterban, dat is de vuistregel.
 
Sinds 2008 het aantal gevallen van huiselijk geweld tegen vrouwen in Turkije is verdubbeld
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.