Column Sheila Sitalsing

‘Dit gebeurt er dus als je dossiers niet goed leest!’

Foto de Volkskrant

Roel Bekker, legendarisch voormalig topambtenaar aan het Binnenhof, noemde zijn collega’s ‘marathonlopers’: types van de lange adem, die goeddeels zonder publiek hun werk doen. Door de jaren heen bewaken ze de lange lijnen van het beleid en zorgen ze dat de ambtelijke uitvoering functioneert, terwijl hun politieke bazen op de ministeries komen en gaan.

Praten in het openbaar, of met de pers, doen ze zelden. Terwijl ze veel weten, zo niet alles. Op de eerste rang zitten bij grote politieke beslissingen. Met grote regelmaat hun minister behoeden voor uitglijders en misstappen en tegelijk ervoor zorgdragen dat het ambtelijke apparaat soepel meebuigt met de politieke mode of niet, als ze dat enigszins kunnen voorkomen.

Daarom is het boek waarin Wim Kuijken, die onder meer secretaris-generaal was op het ministerie van Algemene Zaken de ambtelijke rechterhand van de premier dus openhartig reflecteert op een mensenleven in publieke dienst zo boeiend. Dienen en beïnvloeden heet het, en dat is precies wat Kuijken heeft gedaan.

Hij diende Wim Kok toen die als premier de Argentijnse met de foute vader zonder relletjes aan het Nederlandse volk moest zien te verkopen als verloofde van de kroonprins. En hij diende Jan Peter Balkenende, de man die zo matig bleek in crisismanagement en zo slecht in inhoudelijke voorbereiding, dat hij na een rampzalig debat met de Tweede Kamer over de antecedenten van de verloofde van prins Friso bij een getergde Kuijken de uitroep ontlokte: ‘Dit gebeurt er dus als je dossiers niet goed leest!’

Kuijken verhult niet dat hij meer had met Kok (toonde ‘meesterlijke initiatieven’, ‘steeg boven alle partijen uit’, kende dossiers tot op de komma) dan met Balkenende (‘altijd meer een CDA- dan een nationaal premier geweest’ ). Van Balkenendes visie toont hij zich ook niet onder de indruk. Zo opende de premier het normen-en-waardendebat, zonder enig idee waar hij wilde uitkomen. ‘En dat konden wij niet voor hem bedenken. Het was immers zijn politiek.’ Dan riep de SP in de Kamer: hoezo normen en waarden als de ziekenhuizen vol zitten en er wachtlijsten zijn? Stond de premier weer met de mond vol tanden.

Interessant zijn Kuijkens reflecties op ambtelijke loyaliteit, ‘het onvermijdelijke contragewicht van de ministeriële verantwoordelijkheid’. Want wat doe je als er een minister of premier aantreedt van een politieke stroming waar je niets van wilt weten? En wat doe je als ambtenaar wanneer de politiek vraagt om ‘analyses van minderheidsgroeperingen’ waar je een vervelend gevoel van krijgt? Doen, zolang de grondwet de ruimte biedt, vindt Kuijken. Zijn oud-collega Annemieke Nijhof, die onder meer raadsadviseur van premier Balkenende is geweest, trok de morele lijn elders: zij vertrok ‘om gewetensredenen’ uit overheidsdienst toen Mark Rutte voor zijn eerste kabinet samen met het CDA een duivelspact met de PVV sloot.

Kuijken begrijpt die beslissing, al zou hij dat zelf niet zo hebben gedaan. Wel verliet hij na een paar jaar Balkenende en stapte over naar een ander ministerie, ‘toen ik op een gegeven moment een door het CDA gewenst maar in mijn ogen politieke benoeming in de top van de Rijksvoorlichtingsdienst tegenhield, en voelde ik dat er in het CDA tegenkracht ontstond.’

Marathonlopers, ze zouden vaker een boek moeten schrijven.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.