Opinie

'De vijanden van Jalta.nl zijn wel erg verschillend'

Het Westen moet bij zijn verdediging niet in hetzelfde simplisme vervallen als zijn vijanden altijd doen, vindt Volkskrant- redacteur Olaf Tempelman.

Vladimir Poetin en George W. Busch in Sotsji in 2008. Beeld epa

In hun introductie van de nieuwe opiniesite Jalta.nl maken Joshua Livestro en Annabel Nanninga gewag van een 'nieuw conflict tussen West en Oost'. Dat conflict 'gaat niet om geld maar om waarden'. Op Jalta.nl zullen auteurs als Frits Bolkestein, Thierry Baudet en Bart Jan Spruyt de waarden van het Westen 'voorwaarts verdedigen' tegen die van vijanden uit het Oosten: 'het dictatoriale sofisme van Poetin en Erdogan en de openlijke minachting van de fundamentalisten (van IS)'.

'Jalta.nl' ontleent zijn naam aan een plaats op de Krim waar in februari 1945 Sovjet-leider Stalin, de Britse premier Churchill en de Amerikaanse president Roosevelt de basis legden voor de na-oorlogse deling van Europa. 'Jalta.nl', stellen Livestro en Nanninga, is bedoeld om het Westen te behoeden voor een 'fout' die Roosevelt destijds maakte. Welke? 'Het optimisme van de president' waar 'Stalin maximaal gebruik van maakte'.

Machtsrealisme
Was Roosevelt in Jalta optimistisch? Zeker is dat hij ernstig ziek was (hij had nog twee maanden te leven) en het onderhandelen met Stalin grotendeels aan Churchill overliet. Churchill was niet optimistisch, maar zag wel dat het Rode Leger in zijn westwaartse opmars tegen de Wehrmacht bijna in Midden-Europa was aangeland. 'Wie een land bezet, legt het zijn eigen systeem op', luidde Stalins adagium. Churchill en Roosevelt, democratisch gekozen leiders, wisten dat er onder hun bevolking geen enkel animo bestond voor een oorlog tegen de Sovjet-Unie om Midden- en Oost-Europa voor het stalinisme te behoeden. En dus kreeg Stalin de vrije hand in gebieden die het Rode Leger de facto al bezet had. In Jalta lieten de westerse leiders zich niet leiden door optimisme, maar door machtsrealisme.

Het is een understatement dat Stalins waarden haaks stonden op westerse waarden. In het decennium na Jalta kwam er een IJzeren Gordijn tussen een vrije westerse wereld en een totalitair Sovjet-universum. In de wereld van Jalta.nl ontbreekt zo'n massief anti-westers imperium. Livestro en Nanninga geloven dat 'Poetin, Erdogan en de koppensnellers van IS' alledrie 'overtuigd zijn dat hun samenlevingsideaal superieur is aan het onze'. Je hoeft niets positiefs van die drie te vinden om te concluderen dat ze nauwelijks overeenkomsten kennen en zich niet over één anti-westerse kam laten scheren.

Poetin presideert over de rompstaat van het oude Sovjet-imperium dat onder Stalin zijn maximale grootte bereikte. Poetins opkomst eind vorige eeuw was een gevolg van een tragisch mislukt experiment met democratie en economische liberalisering na de desintegratie van de Sovjet-Unie. In de jaren '90 stond de Russische bevolking bloot aan zoveel chaos en zo'n armoedeval - ook met dank aan westerse neoliberale raadgevers - dat Poetin veel Russen kon paaien met een beetje orde en bestaanszekerheid.

Na 9/11 werd Poetin door George W. Bush - toch iemand die westerse idealen 'krachtig voorwaarts verdedigde' - in de armen gesloten als bondgenoot in de war on terror. Vanaf 2001 verkocht Poetin zijn oorlog in Tsjetsjenië als offensief tegen moslim-terroristen. Inzake de bestrijding van moslimvolkeren die de wapens opnemen staat Poetin nog steeds hetzelfde stevige beleid voor dat wordt bepleit door een reeks aan Jalta.nl verbonden auteurs.

Of Poetin ook overtuigd is dat zijn 'samenlevingsideaal superieur is aan het onze', valt te bezien. Je kunt je afvragen of Poetin er überhaupt een samenlevingsideaal op nahoudt. Stalin was ervan overtuigd dat de Sovjet-samenleving superieur was aan de westerse. Bij Poetin zien we niet zozeer idealen als wel cynisme en nihilisme. Hij handhaaft zich met aftands nationalisme, ouderwetse Sovjet-propaganda en gestook in voormalige Sovjet-republieken die graag uit Moskous invloedssfeer weg willen. Je kunt daar net zo goed een teken van zwakte in zien als van kracht. Zoals Ruslandkenner Laura Starink schreef: 'Dat Rusland zijn ex-vazalstaten maar blijft bedreigen toont aan dat het nog steeds niets aantrekkelijks of opbouwends te bieden heeft.'

Succes
Was Poetins machtsgreep een gevolg van een mislukt proces van democratisering en liberalisering, die van Erdogan in Turkije was een gevolg het succes ervan. Erdogan was een buitenstaander die als voorman van de AK-Partij het Turkse kemalistische establishment na driekwart eeuw een hak zette. Aan het succes van de AKP lagen islamistische elementen ten grondslag, zoals het opheffen van hoofddoekverboden, maar ook elementen gebaseerd op 'westerse waarden' zoals economische liberalisering en toenadering tot de EU.

Tijdens Erdogans premierschap werd voor het eerst sinds de stichting van de seculiere Turkse republiek in 1923 enige openheid betracht over episodes als de Armeense genocide. Openheid over het verleden kun je ook een 'westerse waarde' noemen. Sinds Erdogans aantreden in 2003 zijn er commentatoren die betogen dat het een kwestie van tijd is voor hij een islamitische staat sticht. Officieel is Turkije in 2014 nog seculier en lid van de NAVO. De laatste vijf jaar van Erdogans premierschap zagen niet zozeer een radicale islamisering als wel zorgwekkend autoritair gedrag van de premier die inmiddels president is: tegenstanders en oppositie kregen te maken met dezelfde repressie en dubieuze strafzaken waarin het kemalistische establishment decennialang uitmuntte. Dat is een erg negatieve ontwikkeling, maar maakt Erdogans Turkije nog geen kalifaat dat het Westen bedreigt.

Poetin. Beeld ap

Stalins Sovjet-imperium bedreigde het Westen wel. Het was een groot totalitair rijk, homogeen in zijn verwerping van westerse ideeën. Poetin en Erdogan zijn in principe grotere vijanden van elkaar dan van 'het Westen'. Ruslands annexatie van de Krim veroorzaakte nergens zoveel beroering als in Turkije, dat historisch verbonden is met de Krim-Tataren die onder Stalin werden gedeporteerd. Poetin en Erdogan speelden beiden IS in de kaart: Poetin als solide bondgenoot van het Assad-regime dat hielp IS te creëren, Erdogan als uitgesproken vijand van Assad die een open Turkse grens van belang achtte om diens tegenstanders zonder enige kieskeurigheid te bewapenen.

Het gebeurt 'dat sommige passagiers bij het bereiken van de (liberaal-democratische) eindbestemming de omgeving eens bestuderen, die als ontoereikend verwerpen en vervolgens gewoon verder trekken', citeren Livestro en Nanninga Francis Fukuyama. Als het Rusland van Poetin, het Turkije van Erdogan en het kalifaat van IS toch íets gemeen hebben, dan is het dat ze die liberale democratische eindbestemming nog lang niet bereikt hebben.

Simplisme
Het Westen kende en kent vijanden. Allen hielden ze er een simplistisch wereldbeeld op na waarin miljoenen totaal verschillende mensen met één stempel - 'untermensch', 'koelak', 'bourgeois', 'kapitalist', 'ongelovige' - tot vijand werden verklaard. Bij het verdedigen van kostbare westerse verworvenheden, is het van belang niet in hetzelfde simplisme te vervallen. Het helpt oog te hebben voor verschillen, nuances en complexiteiten.

Olaf Tempelman is redacteur van de Volkskrant en auteur van Omweg naar Istanbul over het Zwarte Zee-gebied.

De Turkse president Erdogan. Beeld reuters
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.