Opinie

'De geldsmijterij van Erdogan heeft de Turken een enorme kater bezorgd'

De Turkse economie is een zeepbel. Erdogan's gulheid keert zich nu tegen Turkse consumenten, stelt econoom David Goldman.

De Turkse premier Recep Tayyip Erdogan. Beeld epa

In het politieke tumult in Turkije spelen ook economische zorgen een belangrijke rol. Anders dan menige westerse waarnemer goedgelovig denkt, is Erdogan niet de premier van een economisch wonder, maar eerder de architect van de gebruikelijke derdewereld-kredietzeepbel, waardoor de Turkse consumenten nu de broekriem moeten aanhalen, zuchtend onder een verpletterende schuldenlast.

De zeepbel van Erdogan doet denken aan Argentinië in 2000 en Mexico in 1994. Daar leidde een sterk stijgende buitenlandse schuld tot kortstondige zeepbellen van welvaart, gevolgd door devaluatie van de munt en diepe depressies. In beide landen kocht de regering de gunst van het volk met goedkoop consumentenkrediet. Erdogan deed hetzelfde in de maanden voorafgaand aan de verkiezingen van juni 2011. Zijn politiek gemotiveerde gulheid keert zich nu tegen de Turkse consumenten. De consumentenuitgaven zijn in absolute cijfers gedaald. De groei van het bbp is praktisch nul, mede door een groei van 20 procent van de overheidsuitgaven. Nu die overheidsuitgaven de voornaamste economische activiteit vormen, is het geen wonder dat de inflatie 7 procent bedraagt.

De Turkse overheid maakt onderscheid tussen formele loonarbeid enerzijds en 'onbetaald huishoudelijk werk' en 'zelfstandigen' anderzijds. In het afgelopen jaar is de formele loonarbeid met 5 procent gekrompen, terwijl 'onbetaald huishoudelijk werk' met 5 procent is gestegen. Dat betekent dat werknemers in de maakindustrie en de dienstverlening zijn ontslagen en weer zijn teruggekeerd naar armetierige boerderijtjes in het binnenland. Dat is verborgen werkloosheid.

De Turkse economie, die gek genoeg wordt aangezien voor het nieuwe China, is afhankelijk van de export van laagwaardige technische producten naar Europa, de Arabische wereld en de voormalige Sovjet-Unie. Die economie groeide toen Turkije een lagelonenland was, maar door de crisis in Europa en de stilstand in Rusland is de markt voor Turkije geslonken. Turkije heeft minder jongeren die de middelbare school afmaken dan Mexico en een enorme zwarte economie. Er zijn een paar Turkse universiteiten op wereldniveau, maar vergeleken met het reservoir aan talent in China, Taiwan en Korea stelt Turkije niets voor.

Bolwerk tegen Iran
Om de consumptiezeepbel in stand te houden, liep het begrotingstekort van Turkije in 2012 op tot 10 procent. Dat tekort wordt bijna geheel gefinancierd met kortlopende leningen die voornamelijk zouden worden verstrekt door de Golfstaten, die Turkije beschouwen als bolwerk tegen Iran. De kortlopende buitenlandse schuld van Turkije groeit nog steeds met 30 procent per jaar, de eerste drie maanden van 2013 zelfs met 70 procent. De economische teruggang had moeten leiden tot minder buitenlandse kredieten, maar er is juist nog meer geleend. Het geduld van de geldschieters in de Perzische Golf is groot, maar niet oneindig.

De schulden van de huishoudens zijn sinds 2006 bijna vertienvoudigd, met een stijging van 40 procent in het afgelopen jaar. Daar staat een jaarlijkse stijging van de consumentenuitgaven met slechts 5 procent tegenover, wat erop wijst dat de Turkse consumenten veel lenen om de rente op bestaande schulden te kunnen betalen.

Kater
De geldsmijterij van Erdogan in 2011 heeft de Turken een enorme kater bezorgd. De banken kunnen niet eeuwig doorgaan met het verruimen van het consumentenkrediet met 40 procent per jaar. Als het feestje voorbij is, zullen de huishoudens hun consumptie flink moeten terugschroeven.

Op lange termijn kent Turkije nog grotere gevaren. Een land in ontwikkeling kan zich geen geboortecijfers permitteren die tot een snelle toename van het aantal afhankelijke ouderen leiden. Het gemiddeld aantal kinderen van mensen met Turks als moedertaal daalt al 15 jaar gestaag tot 1,5, en de Turkse bevolking vergrijst snel, waardoor het sociale zekerheidsstelsel een tekort heeft van bijna 5 procent van het bbp. 'Als de huidige (vruchtbaarheids)trend doorzet, zitten we in 2038 met een ramp', waarschuwde Erdogan in een toespraak in 2010. Binnen één generatie spreekt dan de helft van de Turkse mannen van dienstplichtige leeftijd Koerdisch.

Analytici zullen later wellicht concluderen dat het islamisme van Erdogan een poging was om lijm te gieten in de scheuren van de Turkse samenleving. Misschien is hij al te laat. Steeds meer Turkse kiezers zijn tot de conclusie gekomen dat ze een pact met de duivel hebben gesloten en dat de duivel zich niet aan de afspraken heeft gehouden.

David Goldman is econoom en auteur van het boek It's Not The End of the World - It's Just the End of You.

Vertaling: Leo Reijnen.

 
Turken lenen om de rente op hun schuld te kunnen betalen
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.