Opinie

'De euro is een slaappil gebleken die de tekortlanden heeft laten dromen'

De Europese en Monetaire Unie (EMU) is ontstaan op voorspraak van Duitsland en Frankrijk. Maar die twee landen streefden naar doelstellingen die beide onvervuld zijn gebleven, schrijft Frits Bolkestein. 'Behoud de euro maar voer daarnaast een parallelle munt in voor de triple-A-lidstaten.'

Frits Bolkestein Foto anp

Bondskanselier Helmut Kohl wilde een Europese Politieke Unie en was bereid de D-mark daarvoor in te leveren. Die politieke unie is niet ontstaan en zal er ook niet komen. De Franse doelstelling was - en zal ook altijd blijven - politieke invloed op de Europese Centrale Bank. Dat was onaanvaardbaar voor Duitsland en Nederland. Beide protagonisten hebben dus nul op het rekest gekregen.

Deze verschillen van doelstelling werken echter door. Frankrijk en Duitsland hebben verschillende visies op wat de aard van de muntunie zou moeten zijn. De Fransen willen dat belangrijke economische beslissingen door politici worden genomen met het praktische gevolg dat onevenwichtigheden zouden worden verdeeld over overschot- en tekortlanden en dat de ECB dit zou bespoedigen. Duitsland - hierin gesteund door Nederland - wil dat fundamentele economische besluiten vastliggen in het Verdrag zelf: een onafhankelijk ECB, prioriteit voor prijsstabiliteit, begrotingen in evenwicht en geen bail-out, zodat tekortlanden hun eigen broek moeten ophouden. Kortom: Noordwest-Europa wil soliditeit, het mediterrane Europa wil solidariteit, dat wil zeggen geld.

Geboortedefect van de muntunie
De muntunie lijdt dus aan het geboortedefect dat de euro twee groepen landen met verschillende economische culturen moet verbinden: one size fits all. Het slotdebat over de EMU in de Tweede Kamer had plaats op 15 april 1998. Ik heb toen met klem het probleem van de Italiaanse staatsschuld naar voren gebracht. Ik was tegen toetreding van Italië. Overigens had die toetreding nog het rampzalige effect dat ook Griekenland werd toegelaten. Men kon Griekenland immers niet weigeren wat men Italië had gegeven, zo werd gedacht.

Ik besloot mijn bijdrage aan dat debat met nogmaals te wijzen op de risico's van de EMU: ten eerste begonnen wij met een grote, heterogene groep landen; ten tweede zou het een moeilijke klus worden het Stabiliteitspact te handhaven; ten derde was ik bevreesd dat de monetaire unie zou leiden tot inkomensoverdrachten binnen de unie. Dat is dan ook gebeurd. Het Nederlandse kabinet en de Staten-Generaal zijn, zo luidt mijn conclusie, op een lichtzinnige wijze met het project van de muntunie akkoord gegaan. De Eerste Kamer heeft het Verdrag van Maastricht, waarin tot de muntunie is besloten, bij hamerslag goedgekeurd.

Stabiliteitspact
Bij de totstandkoming van het Stabiliteitspact is een plechtige verklaring onderschreven waarin de contractsluitende lidstaten beloofden zich stipt aan de criteria van dat pact te houden. Niettemin hebben Frankrijk en Duitsland in 2003 besloten dat niet te doen. Welnu, indien een plechtige verklaring van een stipte uitvoering na luttele jaren in de prullenbak ligt, aan welke Europese overeenkomst kan dan voortaan nog enig geloof worden gehecht? Dat geldt helemaal voor het Stabiliteitspact zelf, dat in werkelijk alle opzichten is geschonden. Vooral de no bailing out, de belofte dat lidstaten elkaar niet uit de brand zouden helpen, is volstrekt ongeloofwaardig geworden.

Herman Van Rompuy, president van de Europese Raad, heeft begin december 2012 een pad naar een begrotingsfederatie binnen de eurozone uitgestippeld. Dat pad bestaat uit drie stappen: een bankenunie, begrotingscontracten en dan een heuse begrotingsunie met eigen belastingen.

Over deze plannen heeft de Raad van State op 18 januari van dit jaar een Voorlichting gepubliceerd in opdracht van het ministerie van Algemene Zaken. De vraag van dit ministerie luidde: hoe staat het met 'de verankering van de democratische controle bij de hervormingen in het economisch bestuur in Europa ter bestrijding van de economische crisis'?

Schulden
Wat de Raad de meeste zorgen baart, zijn de begrotingscontracten. Die contracten zouden met de lidstaten worden gesloten. Hun begrotingen zouden moeten passen binnen 'de beleidsoriëntaties, prioriteiten en doelstellingen op budgettair en economisch terrein' die de Commissie zou vaststellen. De Raad van State constateert dat 'de mogelijkheid tot wijziging of verwerping van die contracten nog maar zeer beperkt zal zijn, gegeven dat de keuze om in het geheel geen contract te sluiten niet bestaat'. Hoezo, budgetrecht van de Staten-Generaal?

Aan het einde van die weg zou de Europese begrotingsunie met eigen belastingen moeten staan. Dit slaat op de euro-obligaties of eurobonds. Alle lidstaten van de muntunie zouden hun buitenlandse schulden op een hoop gooien en die schuldenberg zou moeten worden gefinancierd door middel van een Europese rente. Niet alleen zou Nederland aanmerkelijk meer rente op zijn nationale schuld moeten betalen dan nu, bovendien zouden de tekortlanden geen prikkel meer hebben om zich te herstructureren. Gelukkig hebben de Nederlandse en Duitse overheden dit onzalige plan duidelijk afgewezen.

Mislukt
De monetaire unie is mislukt. De euro is een slaappil gebleken die de tekortlanden heeft laten dromen van een dolce far niente in plaats van zich zorgen te maken over de eigen concurrentiekracht. Het gevolg is een transferunie die permanent dreigt te worden. De muntunie zou de vriendschap tussen de volkeren bevorderen. In plaats daarvan wordt bondskanselier Merkel in de tekortlanden met Hitler vergeleken. Nederland is in een fuik gezwommen en weet de weg terug niet te vinden.

Wat te doen? De Duitse econoom Hans-Werner Sinn heeft voorgesteld dat lidstaten met onvoldoende concurrentiekracht de eurozone zouden mogen verlaten om weer toe te treden na een devaluatie en structurele hervormingen (Financial Times, 23 juli 2013). Dat zou natuurlijk schitterend zijn, maar welke lidstaat zou dat doen? Zelf heb ik voorgesteld de euro te behouden maar daarnaast een parallelle munt in te voeren voor de triple-A-lidstaten. Natuurlijk zal dat moeilijk zijn, maar doorgaan op de huidige weg leidt niet tot een duurzame oplossing.

Frits Bolkestein is voormalig VVD-leider en voormalig eurocommissaris.

Dit is een sterk bekorte versie van een toespraak over de Europese Unie die Bolkestein op Clingendael hield op 18 september 2013.

 
De muntunie zou de vriendschap tussen de volkeren bevorderen. In plaats daarvan wordt bondskanselier Merkel in de tekortlanden met Hitler vergeleken.
Angela Merkel. Foto afp
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.