Opinierubriek Referendum

‘De democratie heeft rond de donorwet voorbeeldig haar werk gedaan’

Een raadgevend referendum over de donorwet is van de baan. Waarom is het niet gelukt?

Pia Dijkstra (D66) loopt de zaal in voor de stemming in de Eerste Kamer over het initiatiefvoorstel voor de donorwet. Beeld Freek van den Bergh / de Volkskrant

Noodzaak deze keer minder groot

Boris van der Ham (oud-Kamerlid D66 en lid Opfrissing):

Boris van der Ham. Beeld ANP

‘Vermoedelijk tekenden niet genoeg mensen voor het referendum omdat ze zich wel konden vinden in de donorwet. En omdat de parlementaire besluitvorming goed is gegaan, is het ook niet geëxplodeerd in de media. Kamerleden hebben hun taak serieus genomen en naar geweten kunnen stemmen over de donorwet.

‘Bij eerdere referendumonderwerpen, zoals de Wet op de inlichtingen- en veiligheidsdiensten (Wiv), lag dat heel anders. Oorspronkelijke tegenstanders van de Wiv verdedigden door coalitiedwang toch een wet die eigenlijk niet goed genoeg was. Bij het referendum daarover zag je dat tegenstanders niet zozeer tegen de wet stemden, maar wel voor inhoudelijke aanpassingen die nu ook meegenomen zijn.

‘De noodzaak voor het donorreferendum was minder groot. Maar juist het feit dat het niet doorgaat, neemt het bezwaar weg dat het te laagdrempelig is om een referendum erdoor te krijgen. Ik hoop dat de Eerste Kamer een serieus debat aangaat met de minister, want de argumenten voor afschaffing vallen nu een voor een weg.

‘Het is verder redelijk als de Eerste Kamer het advies van de staatscommissie afwacht en eventuele nieuwe voorstellen overneemt, ­zoals het schrappen van de kiesdrempel van 30 procent. Het is natuurlijk belachelijk om het referendum weg te gooien zonder aanpassingen te overwegen of een alternatief te bieden.’

Democratie ging voorbeeldig te werk

Marjan Slob (filosoof):

Marjan Slob.

‘Initiatiefnemer GeenStijl is in haar eigen zwaard gevallen. Een referendum werkt alleen als je erop kunt vertrouwen dat de referendumvraag oprecht is en niet gebruikt wordt als middel om een ander doel te bereiken. Het kan een mooi democratisch instrument zijn, maar dan moet het wel gaan over waar het zegt over te gaan.

‘Bij het Oekraïne-referendum ging het om een diffuse weerzin tegen de politiek. Het referendum over de donorwet lijkt opnieuw een stem tegen de oude manier van politiek bedrijven. Ik denk dat veel mensen nu voelen dat de vraag misschien niet is wie ze zegt te zijn, en daar geen trek in hebben. Het ironische is dat GeenStijl de mainstream politiek verwijt dat ze verborgen agenda’s heeft en onhelder is, maar eigenlijk zijn ze dat zelf ook. Ik zie GeenStijl wel als symptoom van onvrede over onze democratie. Dat brengen ze niet naar buiten op een manier die ik constructief vind. Maar dat neemt niet weg dat ze misschien wel gelijk hebben dat iets ziek is – en het is altijd goed om dat aan te kaarten. Ik weet alleen niet of die onvrede helemaal te verhelpen zal zijn. Een volmaakt gezonde democratie waarin iedereen altijd goed gehoord wordt, is een onhaalbaar ideaal.

‘De democratie heeft rond de donorwet juist voorbeeldig haar werk gedaan. Pia Dijkstra durfde het gezicht te worden van de wet. Dat heeft gewerkt: er is een grondig en pijnlijk debat gevoerd. Alle emoties en gezichtspunten zijn goed naar voren gekomen. Iedereen kan zich erkend voelen, ook al ben je het niet met de beslissing eens.’

Referendum is dus gezond instrument

Niesco Dubbelboer (medeoprichter van Meer Democratie):

Niesco Dubbelboer.

‘Veel mensen hebben het gevoel dat er een goede discussie over de donorwet is geweest. Het parlement kon los van partijpolitieke druk en fractiediscipline stemmen. Dat haalt de druk weg om te denken dat we als samenleving nog moeten ingrijpen om te corrigeren.

‘Ik vind het een logische consequentie die aan het karakter van het raadgevend referendum vastzit, namelijk dat er brede politieke discussie is geweest. Het Oekraïne-referendum was onverwacht. Het werd gehouden in de context van het anti-Europa-sentiment en het feit dat de uitkomst van het vorige referendum over Europa niet was opgevolgd. Over de Wet op de inlichtingen- en veiligheidsdiensten werden mensen laat geïnformeerd. Niemand wist wat er op het spel stond.

‘Het is part of the game van een referendum: je kunt een initiatief starten, maar het ook niet halen. Dat bewijst dat het referendum een gezond instrument is. Als we het instrument behouden, zullen we zoiets nog vaker zien.’

‘Mijn vrees was dat dit voer voor tegenstanders van het referendum kon zijn. Dat ze zouden zeggen: ‘zie je wel, niemand zit erop te wachten.’ Maar dat is de grootste flauwekul. Als ik morgen een referendum zou initiëren over de afschaf van de dividendbelasting, dan weet ik zeker dat ik voldoende handtekeningen zou halen. Daar is namelijk een waardeloos debat over gevoerd.

‘Ik hoop dat tegenstanders inzien dat een parlementair besluit dat is genomen na een goed debat, via een referendum, ook steun vanuit de samenleving kan krijgen. Dan wordt bijvoorbeeld de opkomstdrempel niet gehaald of een meerderheid stemt voor dat besluit.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.