'Buren willen geen 'zot' over de vloer'

Met de bezuinigingen op de ggz sluit de samenleving zich af voor mensen met ongrijpbare aandoeningen - dit betoogt Miek Smilde.

© ANP

Vrijdag 10 juni gaf minister Schippers van Volksgezondheid een persconferentie over de voorgenomen bezuinigingen in de zorg. De geestelijke gezondheidszorg (ggz) moet van de minister 600 miljoen euro inleveren. Chronisch psychiatrische patiënten moeten hulp dichter bij huis krijgen, vindt de minister. 'Hulp zoeken in de buurt', noemt ze dat. Een instelling is te duur. Bovendien moeten mensen die kampen met psychische problemen vaker een beroep doen op hun eigen sociale netwerk. De minister zei letterlijk: 'Moet je niet een aantal dingen dat bij het leven hoort veel meer in je eigen sociale kring zien uit te vogelen en zul je niet echt een beroep op de gezondheidszorg moeten doen als je echt last hebt van ziekte.' Het is lelijk Nederlands, maar ze zei het echt.

Met deze uitspraak bevestigt Schippers de eeuwenoude mythe dat psychiatrische ziekten geen echte ziekten zijn en psychiaters geen echte dokters. Iemand met kanker is echt ziek en mag rekenen op de bes­te en nieuwste medicijnen, ook al heeft hij een smalle beurs. Iemand met een chronische depressie of een ziektebeeld dat doorgaans als 'schizofrenie' wordt bestempeld, moet voortaan bij zijn buren aanbellen.

De tragiek van de voorgenomen bezuinigingen is dat ze zijn gestoeld op een aantal vooronderstellingen over medemenselijkheid die helaas lang niet altijd opgaan. Het is fijn als we er voor elkaar zijn. Het is mooi elkaar te helpen in goede en in slechte tijden. Wie de trein neemt naar huis, mag erop rekenen dat er iemand staat te wachten op het station. Een aantal dingen hoort bij het leven. Mensen worden geboren, mensen gaan dood. Het is waardevol die momenten te kunnen delen met vrienden en familie.

De werkelijkheid is gespeend van deze medemenselijkheid. De buren doen namelijk helemaal niet open. Er staat niemand op het station. Mensen zijn als de dood voor psychiatrische patiënten. Meer dan twintig jaar 'vermaatschappelijking' van de zorg heeft bewezen dat mensen niet beter worden van opvang in de buurt en lekker dicht bij huis.

Om heel veel redenen is het goed er naar te streven psychiatrische patiënten hun waardigheid te laten behouden en (dus) zo zelfstandig mogelijk te laten zijn. Het is een misvatting dat zij kunnen rekenen op veel mededogen. Over depressie praat je niet. Over een zoon die zich heeft opgehangen, zwijg je. De man die op straat luidruchtig het evangelie predikt, loop je met een boog voorbij. De vrouw die je tandeloos verrot scheldt bij de bushalte, mijd je liever. De kans dat mensen een kankerpatiënt binnenlaten in hun eigen huis is vele malen groter dan de kans dat iemand bereid is te luisteren naar de angstvisioenen van een schizofrene man.

De onberekenbaarheid en onvoorspelbaarheid van het gedrag van veel chronisch psychiatrische patiënten leiden ertoe dat zij geen plaats vinden in de gemeenschap waartoe zij wel zijn veroordeeld. Minister Schippers ontkent deze realiteit als een struisvogel op de vlucht. Kop in het zand, niks aan de hand.

In de jaren tachtig van de vorige eeuw moest de ggz ook veel bezuinigen. Dat werd toen verkocht met het woord 'vermaatschappelijking van de zorg'. De grootste prijs die psychiatrische patiënten daarvoor hebben betaald, is eenzaamheid. Zij zijn namelijk chronisch ziek en worden in veel gevallen nooit meer beter. Dankzij de hulp van buren, vrienden, familieleden en professionele hulpverlening weet een enkeling zich nog net staande te houden. Deze mensen mogen straks van de minister 300 euro eigen bijdrage gaan betalen voor hun behandeling. Dat betekent dat zij niet langer naar de sportvereniging kunnen gaan en de laatste activiteiten die hen verbinden met de maatschappij moeten opgeven. Ze kunnen de contributie namelijk niet meer betalen.

Bijna een miljoen mensen kampen in Nederland met meer of minder ernstige psychiatrische aandoeningen. 175 duizend mensen zijn chronisch ziek. Minister Schippers vindt dat wij hen liefdevol moeten opnemen in onze gemeenschap. Dat vind ik ook. Maar de geschiedenis leert dat mensen hun eigen angsten vooral bezweren door anderen te verstoten. Niemand weet dat beter dan psychiatrische patiënten.

Door juist hen te treffen met de bezuinigingen, bevestigt minister Schippers dat de 'zotten en de zinnelozen', ondanks alle maatschappelijke, sociale en medische ontwikkelingen, nog steeds de uitgestotenen zijn die ze in de Middeleeuwen ook al waren. Onder het motto 'eigen verantwoordelijkheid eerst' worden ze eenvoudig aan hun lot overgelaten. Vroeger buiten de stadspoorten, nu er binnen. Maar even verwaarloosd en even gemeden.

Het liberale gedachtengoed van mevrouw Schippers wortelt in het blinde vertrouwen dat ieder mens iets van zijn leven kan en moet maken. Dat geluk iets is om is af te dwingen. Erkennen dat waanzin bestaat en dat gekte zomaar bezit van iemand kan nemen, als een kankercel, is ondraaglijk voor de rasoptimisten van de VVD. Maar het is wel zo. Een beschaafde samenleving laat mensen die zo ziek zijn het niet zelf 'in hun eigen sociale kring uitvogelen'. De samenleving ís die sociale kring.

De auteur is freelance journalist en schrijfster. Eerder dit jaar publiceerde ze Raarboek, over een halve eeuw geestelijke gezondheidszorg.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.