Column Derk Jan Eppink

'Bekeerde Europeaan' Mark Rutte op bezoek bij de eigentijdse John Wayne

In Straatsburg onderging premier Rutte zijn Damascus-ervaring. In het Europees Parlement ontpopte hij zich als ‘Europese bekeerling’. Een bekering die naadloos aansluit op de komende vacature ‘EU-President’. Diens vuurproef wordt de verhouding met Amerika. Het Amerika onder Trump ziet zich als ‘Churchill’, wiens buste in de Oval Office staat. Het ziet West-Europa als ‘Chamberlain’. Op 2 juli wordt Rutte door Trump ontvangen.

Met vooruitziende blik opende de Neue Zürcher Zeitung op 26 mei: ‘Zeitenwende in der Weltpolitik’. De NZZ constateert een ‘Stimmungsumschwung’ in Amerika. Trump is niet oorzaak, maar katalysator. Amerika beseft er alleen voor te staan. De ‘Supermacht’ verkiest de Alleingang. De liberale wereldorde blijft, maar Amerika gebruikt die volstrekt naar eigen inzicht. En laat zich niet meer beperken door machtsdeling met Europa.

De recente G7-top en de topontmoeting tussen president Trump en ‘Voorzitter Kim’ weerspiegelden die ommekeer. De G8 werd zonder Rusland een G7 en na de twitterwoede van Trump tegen de Canadese premier Trudeau wellicht een G6. In de ogen van Amerika is er enkel een G1. Trump klaagde dat over Rusland werd gesproken, zonder Rusland. Amerika prefereert een ‘Concert van Grote Mogendheden’ met de VS, Rusland en China. Met Europa als het kan, zonder als het moet. Macht domineert recht. Moskou zal de annexatie van de Krim net zomin ongedaan maken als China de kunstmatige eilanden in de Zuid-Chinese Zee.

Europa stuntelt, aldus de NZZ, in ‘operetteverzet’ tegen Trump. Hij is niet de oorzaak van de euro- en migratiecrisis. Professor Luuk van Middelaar, EU-adviseur van de Nederlandse regering en van EU-Commissaris Frans Timmermans, stelde in Elsevier dat Europa zich moet manifesteren als ‘machtsblok’. Europa is dat nooit geweest en zal dat nooit worden. Het Witte Huis hoeft maar op een knop te drukken en ‘Europa’ splijt. Veel leiders uit Midden- en Oost-Europa zijn hartelijk ontvangen door Trump. Hartelijker dan bondskanselier Merkel. De EU wilde de verplaatsing van de Amerikaanse ambassade van Tel Aviv naar Jeruzalem veroordelen. Hongarije, Tsjechië en Roemenië gingen dwarsliggen.

De EU-President is de zwakkere partij in de Atlantische dialoog wegens dit verdeelde thuisfront. Net als Rutte hield de huidige EU-President, de Pool Donald Tusk, vijf jaar geleden een sollicitatietoespraak in het Europees Parlement. Het leek een eindexamen aan het Europa College in Brugge. Tusk bleef een onzichtbare figuur, het best te typeren met de titel van het volumineuze werk van de Oostenrijkse schrijver Robert Musil: Der Mann ohne Eigenschaften. De ene Donald is duidelijk de andere niet. Het is niet uitgesloten dat Trump president is tot begin 2025. Een hele tijd. Rutte kan het best investeren in een duurzame relatie met Trump die koerst op instinct en voor wie alles persoonlijk is.

Multilateralisme stuit op zijn grenzen. Trump heeft Kim opgesloten in een bilateraal proces naar ‘volledige denuclearisering’ van Noord-Korea. Trump paait diens eergevoel, maar sancties blijven tot dat einddoel is bereikt. Noord-Korea heeft dus baat bij vooruitgang. Trump stuurt een proces dat hij kan verlaten. Kim niet.

Dat was omgekeerd in het multilaterale atoomakkoord met Iran. President Obama wilde het akkoord zo graag dat hij tegen het eind van zijn tweede termijn in tijdnood kwam. Hij deed concessies. Het inspectiesysteem werd een gatenkaas, sancties werden opgeheven en 1,7 miljard dollar in cash naar Iran gevlogen. Amerika werd beperkt in een multilateraal raamwerk met Rusland, China en grote EU-landen. Uiteindelijk stuurde Iran het proces; Amerika werd vragende partij.

In de EU is ‘wendbaarheid’ een deugd, in Amerika ‘betrouwbaarheid’. In verkiezingstijd beloofde Trump veel: verscheuring van het klimaatakkoord, Iran-akkoord en handelsakkoorden. Als president deed hij dat ook nog. Europese politici zijn dat niet gewend. Premier Lubbers solliciteerde ooit naar de functie secretaris-generaal van de Navo. Hij schitterde in wendbaarheid. De Amerikanen wezen hem af wegens ‘te wollig’. Hun benadering is zwart-wit. De vraag is eenvoudig: waar staat u? Europese politici staan het liefst ‘overal en nergens’.

Rutte zei in Straatsburg dat hij als kind inspiratie putte uit ‘John Wayne westerns’. Als Europa hem aanstelt, is dat wegens ‘wendbaarheid’. Als Amerika met hem wil samenwerken, wordt hij beoordeeld op ‘betrouwbaarheid’. Door de eigentijdse John Wayne.

Derk Jan Eppink is senior fellow bij het London Policy Center in New York.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.