Russische soldaten in Deir Ezzor.
Russische soldaten in Deir Ezzor. © AFP

Wedloop in Syrische stad Deir al-Zor: confrontatie tussen Amerika en Rusland dreigt

In het oosten van Syrië dreigt een confrontatie tussen Rusland en de Verenigde Staten, nu door hen gesteunde partijen tegenover elkaar staan in de wedloop om de controle over de provincie Deir al-Zor. Zowel het Syrische regeringsleger als de Syrische Democratische Strijdkrachten (SDF) probeert daar - in onderlinge rivaliteit - Islamitische Staat de genadeslag toe te brengen.

Syrische legereenheden zijn maandag voor het eerst de Eufraat overgestoken, in oostelijke richting. Daarbij kregen zij hulp van Russische militairen, die een pontonbrug legden. Aan de overkant van de rivier, waar ze twee dorpen in handen hebben, staan zij nu op 2 kilometer van de door Koerden geleide SDF-militie. Die maakte begin vorige week vanuit het noorden een razendsnelle opmars naar de stad Deir al-Zor, hoofdstad van de gelijknamige provincie, een week nadat het leger hetzelfde had gedaan vanuit het westen.

Het Syrische leger wordt gesteund door de Russische luchtmacht, de SDF door de Amerikaanse luchtmacht. Op de grond zijn militairen van beide grootmachten actief als adviseurs. Dit maakt de confrontatie tussen het leger en de rebellen extra brisant. Ook Hezbollah en door Iran gevormde milities staan het leger bij.

Afgelopen weekend raakten zes SDF-strijders gewond bij een bombardement dat waarschijnlijk werd uitgevoerd door de Russische luchtmacht. Amerikanen en Russen voerden maandag telefonisch overleg over het incident. De laatsten zeiden alleen op IS-doelen te hebben geschoten; de VS waren volgens hen van tevoren gewaarschuwd.

Snelle opmars

Het Syrische leger doorbrak op 5 september na een snelle opmars vanuit centraal Syrië de linies van IS rond Deir al-Zor, een van de laatste grote bolwerken van de extremisten in het land. Ongeveer tweederde van de stad, die grotendeels ten westen van de Eufraat ligt, is nu in handen van het regime. SDF-troepen, kennelijk uitgedaagd door het plotselinge succes van het Syrische leger, snelden daarop toe vanuit het noorden, waar de Koerden een autonome regio hebben.

SDF-commandant Abu Khawla waarschuwde het regime van president Bashar al-Assad eind vorige week op de westelijke oever van de Eufraat te blijven. 'We zullen niet toestaan dat het regime of zijn milities de rivier oversteekt', zei hij. 'Elk schot dat vanaf de overkant op ons wordt afgevuurd zal worden beschouwd als een directe aanval.'

Khawla zei dat alle door IS bezette dorpen ten oosten van de Eufraat, tot aan de Iraakse grens, het doelwit zijn van de SDF-campagne. 'We hopen spoedig de gehele oostelijke oever van de Eufraat bevrijd te hebben.'

De provincie is van groot strategisch belang. De meeste Syrische olie- en gasvoorraden liggen hier, grotendeels ten oosten van de Eufraat, die de provincie in het midden doorsnijdt. Bovendien vormt het gebied de ontbrekende schakel van de 'sjiitische as', die wordt nagestreefd door de Iraanse regering. Volgens dit concept vormen Iran, Irak en Syrië één aaneengesloten invloedssfeer, tot aan de Middellandse Zee en Libanon, thuisbasis van de sjiitische beweging Hezbollah.

Deir al-Zor

Aanvankelijk leek het erop dat het Assad-regime de enige gegadigde was om IS uit Deir al-Zor te verdrijven. Na zich lange tijd afzijdig te hebben gehouden in de strijd tegen IS, heeft het regime er inmiddels voor gekozen zoveel mogelijk grondgebied in handen te krijgen, met het oog op de toekomstige politieke ordening van Syrië. Assad lijkt als winnaar, of op zijn minst als de grote overlever, uit de oorlog tevoorschijn te komen.

De SDF leek weinig belangstelling te hebben voor Deir al-Zor. De militie had (en heeft) zijn handen vol aan IS in Raqqa, de 'hoofdstad van het kalifaat'. Ook hebben de Koerden in de SDF niet veel zin hun leven te wagen om gebied te bevrijden waar alleen Arabieren wonen.

Maar inmiddels heeft de SDF de operatie in Raqqa op een lager pitje gezet en (vooral Arabische) eenheden vrijgemaakt voor de strijd tegen IS in Deir al-Zor. Mogelijk gebeurt dit mede op aandringen van de Amerikanen. Die willen voorkomen dat Iran met de 'sjiitische as' zijn invloed in Syrië vergroot.

Deir al-Zor is met dit alles het brandpunt geworden van geopolitieke belangen. Als de SDF in zijn opzet slaagt, wordt de Eufraat de bestandslijn tussen de invloedssferen van Russen en Amerikanen in Syrië. Bondgenoten van de VS hebben dan het noorden en oosten van Syrië in handen. Ook Washington verkeert dan in een gunstiger positie om zijn stempel te zetten op het naoorlogse Syrië.

Verschillende scenario's

Dit scenario gaat ervan uit dat de Amerikanen met de Koerden blijven samenwerken ook nadat die de klus hebben afgemaakt waarvoor zij waren ingeschakeld: IS vernietigen.

Volgens een ander scenario echter verliezen de Koerden in dat geval hun relevantie en laat Washington hen als een baksteen vallen, om NAVO-partner Turkije niet verder van zich te vervreemden. Turkije heeft dan de vrije hand om de Syrische Koerden aan te pakken.

Mogelijk wil de SDF zich daarom zo lang mogelijk nuttig maken in de strijd tegen IS (in Raqqa zowel als Deir al-Zor), om het bondgenootschap met de VS zo lang mogelijk te rekken. De Koerden beschouwen dit als hun veiligheidsgarantie tegen Turkije.

De Turken willen koste wat kost voorkomen dat de Koerden zich nestelen in een semiautonome regio langs hun zuidgrens. Vorig jaar al drong het Turkse leger Syrië binnen om te voorkomen dat de Koerdische YPG-militie te ver zou oprukken. Ankara heeft opnieuw gezinspeeld op een invasie.

De Koerden zullen in dat geval waarschijnlijk de bescherming zoeken van Moskou. 'De Russen kunnen de Koerden als het zwaard van Damocles boven Turkije laten hangen', zegt Syrië-kenner Fabrice Balanche van Stanford University in de VS. 'Dat zou Moskou goed uitkomen.'

Autonomie voor de Koerden zou heel goed onderdeel kunnen zijn van duurzame vrede voor Syrië. Een zekere mate van fragmentatie lijkt onvermijdelijk. Het Syrische leger en de Koerdische YPG hebben elkaar zes jaar lang grotendeels met rust gelaten.