Een man in een vluchtelingenkamp in Congo
Een man in een vluchtelingenkamp in Congo © AFP

Wat kan Nederland doen aan het drama in Congo?

Het drama in Congo - militiegeweld, enorme aantallen ontheemden zonder voedsel of medische hulp - is door Nederland op de agenda gezet van de Veiligheidsraad. Nederland is deze maand voorzitter van de raad.

Minister Kaag van Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking bracht onlangs een kort bezoek aan ontheemdenkampen in Congo. Wat kunnen de VN doen? De Zwitserse regisseur en kunstenaar Milo Rau organiseerde een Congo Tribunaal en maakte er een film over: 'Er zijn al bijna 40.000 VN'ers, de meesten militairen, in Congo, maar ze doen niets. Laat die eerst in actie komen.'

De film van Rau wordt vertoond op het festival Movies That Matter in Den Haag van 25 tot 30 maart; een expositie van zijn project is te zien in Stroom, ook in Den Haag. Wat begon als een kunstproject krijgt nu een juridische vorm, zegt Rau, tevens artistiek leider van toneelgroep NTGent. Er staan vijf nieuwe tribunalen op stapel, voor conflictregio's in het oosten van Congo. Voor het eerste tribunaal in 2015 bracht hij zestig getuigen van oorlogsmisdaden, activisten, Congolese en internationale juristen bij elkaar in de stad Bukavu. Het Nederlandse initiatief is heel welkom vindt hij.

Wat zouden de VN het eerst moeten doen, afgaand op de getuigenissen bij uw tribunaal?

'Het grootste probleem is de inactiviteit van het VN-personeel dat al in Congo is. Monusco is de grootste VN-vredesmissie uit de geschiedenis maar die soldaten, politieagenten en vierduizend burgerpersoneelsleden proberen zoveel mogelijk buiten alle conflicten te blijven. Ze spreken de plaatselijke talen van de bevolking niet en maken weinig contact. Ook bij ons project waren de VN weinig behulpzaam.

De VN hebben te veel dramatische mislukkingen van vredesoperaties meegemaakt, zoals Srebrenica, en zijn van de weeromstuit heel passief geworden. Terwijl de vredestroepen in Congo wel een groot effect kunnen hebben, zoals twee jaar geleden bij een militaire operatie tegen een rebellengroep in het oosten. Die rebellen zijn militair geen partij voor de VN-troepen, die komen met helikopters. Maar een jaar geleden werden twee VN-experts  een man en een vrouw, ik was bevriend met een van hen  vermoord, de vrouw werd onthoofd. Sindsdien zit Monusco stil.

Die moorden zijn onopgelost en onbestraft gebleven. Dat geeft een totaal verkeerd signaal aan de rebellen. Zo wordt de cultuur van straffeloosheid juist versterkt.'

Herstel van de rechtsstaat vindt u het belangrijkst?

'We hebben gemerkt hoe belangrijk een tribunaal is voor de slachtoffers, dat die hun verhaal kunnen doen. Het openbaar aanklagen van de daders vergroot de veiligheid, ze komen er niet langer zo maar mee weg. Er moet weer afschrikking komen voor misdadigers; een rechtssysteem dat burgers kunnen vertrouwen. Dat gebeurt niet, dus doen wij het zelf met al onze contacten van het Congo Tribunaal.

We werken met gemengde teams van Congolese en internationale juristen. De organisatie gebeurt door kerkelijke groepen, 182 plaatselijke ngo's (burgerverenigingen), mensenrechtenactivisten en plaatselijke gezagsdragers. We hopen dat dit de aanzet zal zijn voor nog veel meer tribunalen.'

Aan de kaak stellen is nog niet berechten. Hoe moet dat gaan?

'Voor rechtspraak moeten ook de andere betrokken partijen juridisch meedoen: de rebellengroepen, de regering, de internationale mijnbouwbedrijven, die de grondstoffen weghalen. Veel partijen hebben er belang bij dat de oorlogen voortwoeden. De misdaden in Congo hebben een internationaal karakter, typisch voor onze geglobaliseerde wereld. In Oost-Congo krijgen ze heel wat politici uit de Verenigde Staten en Europa over de vloer, zonder dat ze er veel aan hebben. Veel zaken horen thuis bij het Internationaal Strafhof in Den Haag.

Onze tribunalen hebben vooral een symbolische kracht, zoals de Waarheidscommissie had in Zuid-Afrika. Je geeft aandacht aan de slachtoffers. Maar ons Congo-Tribunaal heeft wel geleid tot het ontslag van twee ministers.'

Het tribunaal begon als een kunstproject van een gelauwerde theaterregisseur uit Zwitserland, waarom die artistieke vorm?

'Als je als een politicus komt aanzetten in conflictgebieden kun je het wel vergeten. Als je zegt 'ik ben kunstenaar', wordt je als ongevaarlijk gezien, niet al te serieus genomen maar ook niet te veel tegengewerkt. We hebben contact gezocht met allerlei plaatselijke groepen met sociaal-culturele doelen. We werken ook samen met internationale hulporganisaties in de regio, zoals Oxfam, maar de Congolese groepen zijn het belangrijkst.

We hebben geprobeerd de helft van de cameramensen in Congo te werven. We leiden ze ook op. Maar het maken van een film heeft veel voeten in de aarde. We moesten de grote lampen voor de opnamen (veel was in donkere omgevingen binnen) invoeren. En generatoren omdat er in het gebied geen elektriciteit is. We moesten zorgen voor stroom voor duizend personen betrokken bij het tribunaal en de film. We hebben heel wat materieel en kennis gebracht, denk ik dan maar.'