Wat beweegt Myanmar om Rohingya met geweld te verjagen?

Veel Birmezen begrijpen niet waarom de wereld tegen hen te hoop loopt

Al meer dan 430 duizend Rohingya zijn voor het geweld van het leger van Myanmar naar buurland Bangladesh gevlucht. Wat beweegt Myanmar?

Politiek icoon en Nobelprijswinnares Aung San Suu Kyi wordt al wekenlang wereldwijd bekritiseerd om haar stilzwijgen over de humanitaire crisis rond de Rohingya, de vervolgde moslimminderheid in Myanmar. Staatsraad Suu Kyi kan weinig doen omdat het leger ondanks het democratiseringsproces nog altijd de macht heeft in Myanmar. Maar, zeggen de critici, zelfs dat weinige laat ze nog na.

Voorafgaand aan de algemene vergadering van de Verenigde Naties zal de politiek leider van Myanmar de wereld dinsdag voor het eerst over het heikele thema toespreken. De vraag is of haar televisietoespraak (ze komt niet naar New York) de kritiek zal doen verstommen. Suu Kyi geniet namelijk brede steun in Myanmar als ze zegt dat het leger sinds aanslagen van Rohingya-rebellen eind augustus bezig is met een legitieme antiterreurcampagne. En dat er over de Rohingya veel nepnieuws in omloop is.

Bedreiging

Veel Birmezen (Bamar) hebben een hekel aan de Rohingya en zien hen als een bedreiging voor de nationale veiligheid. Het officiële verhaal is: de islamitische Rohingya horen helemaal niet thuis in het overwegend boeddhistische Myanmar. Ze behoren niet tot de 135 erkende etnische groepen, zijn geen ingezetenen en zeker geen staatsburgers. Het zijn 'Bengali-moslims', 'zwarten', illegale immigranten uit Bangladesh, al verblijven ze soms al generaties lang in Myanmar.

Volgens het officiële verhaal zijn de Rohingya ook nog eens separatisten. De Arakan Rohingya Salvation Army (Arsa), volgens de regering een terroristische organisatie, zou in de deelstaat Rakhine dorpen van de boeddhistische bevolking hebben verwoest. 'Een georganiseerde poging van extremistische Bengali's om een bolwerk op te bouwen in Rakhine', aldus legerleider en sterke man Min Aung Hlaing.

Klopt er iets van dat verhaal?

Zoals vaker hangt het er vanaf wie je het vraagt. De Rohingya-kwestie is een wespennest waarbij beide partijen zich beroepen op de geschiedenis. De autoriteiten en veel Birmezen zeggen dat de Rohingya recente moslim-immigranten zijn en dat de benaming Rohingya een politieke constructie is. Vertegenwoordigers van de Rohingya voeren aan dat er al eeuwen moslims wonen in Rakhine (Arakan) en dat die al vroeg 'Rooinga' werden genoemd (mensen van Arakan).

Zeker is dat de complexe geschiedenis van Rakhine, dat pas eind 18de eeuw deel van Birma werd, wemelt van de boeddhistische koninkrijken én islamitische sultanaten. Al eeuwen is er instroom van moslims, eerst Arabische handelaren, daarna (in de koloniale tijd, toen Birma bij Brits-Indië hoorde) moslim- en hindoe-kooplieden, geldwisselaars en ambtenaren. Die namen economisch belangrijke posities in, wat tot spanningen leidde met soms racistische ondertonen.

'Siege mentality'

Toch werden de Rohingya, hoewel ze in 1945 nog probeerden een eigen moslimstaat te stichten, decennialang als staatsburgers erkend. Pas in de jaren tachtig werden ze van hun burgerrechten beroofd. 'Het is dus apert onjuist te zeggen dat het allemaal illegalen zijn', zegt Birma-kenner Lee Jones (Queen Mary University, Londen). 'Sommigen waarschijnlijk wel, maar de meesten zeker niet.'

Volgens Lee speelt mee dat boeddhisten in Myanmar een 'siege mentality' hebben ontwikkeld. Ze geloven dat het boeddhisme wordt bedreigd, vooral door moslims. Ze denken net als Europese rechts-populisten: de moslims rukken op, pikken onze vrouwen in, krijgen te veel kinderen en verwoesten onze cultuur. Dat verklaart de brede steun voor het leger en de nationalistische MaBaTha-beweging, en waarom vrijwel niemand het opneemt voor de Rohingya.

Dat moslimexpansionisme is onzin. Moslims maken in Rakhine 35 procent van de bevolking uit, en in Myanmar als geheel slechts 3,4 procent. Wel is het volgens Birma-onderzoeker Matthew Walton (University of Oxford) zo dat de etnische spanningen in Rakhine (soms uitmondend in bloedige pogroms, voor het laatst in 2012) ertoe hebben geleid dat moslims naar het noorden en boeddhisten naar het zuiden zijn verdreven. Met als onbedoeld resultaat dat het lijkt alsof de moslims het noorden bijna exclusief hebben bezet.

De aanslagen van Arsa, de laatste van een reeks gewapende groepen die zeiden op te komen voor de rechten van de Rohingya, waren de lont in het kruitvat. Volgens de regering is Arsa een terreurgroep met connecties met Al Qaida en IS die helemaal geen gelijke rechten wil, maar een eigen islamitische staat. Volgens veel analisten een beweging die toch vooral voortkomt uit de plaatselijke ellende.

Veel Birmezen begrijpen intussen niet waarom de wereld tegen hen te hoop loopt en kruipen in hun schulp, zegt Walton. Begrijpt men niet dat in het straatarme Rakhine niet de Rohingya, maar lokale boeddhisten het slachtoffer zijn? 'De bevolking hier voelt zich miskend', zei een consultant uit Yangon tegen persbureau Reuters. 'Ze voelen zich geen slechte mensen. Niet wij vermoorden hen, maar zij ons. Waarom zeggen jullie daar niks van?'

De generaals lachen vermoedelijk in hun vuistje. Arsa was voor hen een geschenk uit de hemel. Terwijl Suu Kyi worstelt met alle kritiek gloriëren zij als de hoeders van de natie en het boeddhisme. Volgens Walton zullen ze daarom misschien niet eens alle Rohingya willen verjagen. 'Het leger gedijt bij het voortduren van het conflict. Een minimale aanwezigheid van Rohingya helpt bij hun streven om een politieke rol te behouden.'

Lees meer over de Rohingya

Zelfs hulpverleners met veel ervaring zijn verbijsterd door de chaos in Bangladesh rond de Rohingya-vluchtelingen uit Myanmar. 'Het is angstaanjagend: de omvang, de schaal ervan, samengebald langs 4 kilometer weg.' (+)

De Rohingya in Myanmar worden verjaagd en vermoord en Nobelprijswinnaar Aung San Suu Kyi spreekt zich er niet tegen uit. Tot afgrijzen van haar aanhangers. Eenmaal uit de cel weten helden, vooral als ze een politieke functie krijgen, hun reputatie makkelijk zelf de vernieling in te helpen. Tenzij ze zo behendig zijn als Nelson Mandela. (+)

De wijze waarop Myanmar de islamitische Rohingya-minderheid behandelt is 'een schoolvoorbeeld van etnisch zuiveren'. Dit heeft Zeid Ra'ad al-Hussein, de Hoge Commissaris voor Mensenrechten van de Verenigde Naties, gezegd. Meer dan driehonderdduizend Rohingya's sloegen de afgelopen weken op de vlucht voor het offensief van de regeringstroepen.