Turkse soldaten staan vrijdagavond op het Taksimplein.
Turkse soldaten staan vrijdagavond op het Taksimplein. © AFP

Waar kwam de legeropstand vandaan?

Hoewel president Erdogan graag de beschuldigende vinger wijst richting zijn aartsvijand Fethullah Gülen, is er vooralsnog geen bewijs dat hij iets met de couppoging te maken heeft. Waar kwam de legeropstand dan vandaan, en waarom dachten de militairen kans van slagen te hebben?

'Het leger wordt in Turkije gezien als het geweten van de maatschappij', zegt Gareth Jenkins, expert op het gebied van defensie in Turkije. 'Het heeft altijd de nalatenschap van de grondlegger van de republiek, Mustafa Kemal Atatürk, willen beschermen. Dat betekent ingrijpen als de scheiding tussen kerk en staat in het gedrang komt. Zo deden ze dat in 1980. Maar militairen hebben onderschat dat Turkije nu een ander land is geworden.'

De Europese Unie speelde een rol in die transformatie. Als voorwaarde voor toetreding stelde de EU dat de macht van het leger ingeperkt zou worden. Vanaf 2007 is daar gehoor aan gegeven, bijvoorbeeld doordat defensie civiele leiding kreeg. 'Een ander voorbeeld waardoor de politieke slagkracht van defensie afnam is de Nationale Veiligheidsraad. Dat was een sterk militair instituut dat doordrong tot de haarvaten van de samenleving. Die raad is tegenwoordig grotendeels ontmanteld', zegt Lily Sprangers, voormalig directrice van het Turkije-instituut.

Militairen uit lage rangen

Erdogans rivaal

Lees hier het profiel terug dat onze buitenlandverslaggever Rob Vreeken in 2014 schreef over Fethullah Gülen, die door Erdogan al jaren wordt gezien als bedreiging. (+)

'In 2007 begon Erdogan ook legerofficieren zonder geldige aanklacht vast te zetten. Dat zette kwaad bloed bij de militairen, die tegelijkertijd hun slagkracht en respect in de samenleving zagen afnemen', zegt Jenkins. 'Het leger verloor zijn tanden. Mensen zagen dat het leger zijn eigen mensen niet eens vrij kon krijgen.'

Volgens de legerleiding zijn vooral militairen uit lage rangen verantwoordelijk voor de staatsgreep. 'Het lijkt op een complot van seculiere, nationalistische officieren die Erdogans dictatoriale trekken en de slechte diplomatieke banden met het buitenland hekelen', aldus Jenkins.

Met ruim 700 duizend actieve soldaten is de Turkse landmacht een van de sterkste ter wereld. Binnen de NAVO hebben de Turken het op één na grootste leger (na de Verenigde Staten). Jenkins meent dat coup zonder meer geslaagd zou zijn als er eenheid was geweest binnen het leger.

'Het was opvallend dat de Turkse politie, die niet bekend staat om zijn zwakke optreden, aanvankelijk wachtte toen de soldaten strategische punten hadden bezet. Dat is een indicatie dat ook bij het politieapparaat verwarring heerste. Men wachtte af: is het een coup van het instituut defensie, of gaat het om een fractie van de krijgsmacht? Was het een coup geweest van het instituut, dan waren ze nooit de confrontatie aangegaan.'

Inlichtingen

Verschillende experts zeggen dat de coup uit de lucht komt vallen. 'In Turkije wordt ongelooflijk veel afgeluisterd, dus het is onbegrijpelijk hoe deze coup voorbereid kon worden zonder dat er gelekt is. Een situatie zoals we die in Egypte zagen met de afzetting van Mohamed Morsi door het leger, is Erdogans ergste nachtmerrie', zegt Sprangers.

Volgens Jenkins is een mogelijke verklaring de enorme problemen waar het land nu tegenaan kijkt. 'Islamitische Staat, de strijd met de Koerden, slechte relaties met landen als Rusland. Het is goed mogelijk dat al die elementen zorgden voor te veel afleiding.'