Voorzitter  Jean-Claude Juncker met het 'witboek' dat de Europese Commissie woensdag presenteert.
Voorzitter Jean-Claude Juncker met het 'witboek' dat de Europese Commissie woensdag presenteert. © EPA

Vijf scenario's voor frisse EU, landen mogen zelf kiezen: 'Laat ze maar zweten'

Variërend van voortmodderen tot grote sprong voorwaarts

'Het geboortekaartje van de EU-27', noemt de Europese Commissie haar vanmiddag gepresenteerde 'witboek' voor de toekomst van de EU. Een tikkeltje overdreven want voorlopig telt de EU nog 28 leden, het Verenigd Koninkrijk vertrekt op zijn vroegst in 2019. Bovendien komt de Commissie niet met één blauwdruk over hoe de EU er in 2025 uit moet zien, maar biedt ze vijf scenario's.

Een bewuste strategie, met verschillende scenario's. De EU-landen moeten zelf, te beginnen met hun leiders, de keuze maken. Dictaten uit Brussel worden sowieso niet gewaardeerd, maar de Commissie heeft er ook genoeg van de zondebok te zijn van verongelijkte burgers en premiers. Zoals een van de Commissarissen het binnenskamers verwoordde: 'We zijn de leiders al te lang en te veel ter wille geweest met uitgewerkte plannen. Laat ze nu zelfs maar eens zweten.'

Dat Commissievoorzitter Juncker vandaag het witboek presenteert, is geen toeval. Eind deze maand komen de EU-leiders in Italië bijeen om de zestigste verjaardag te vieren van het Verdrag van Rome, destijds het startschot van de EEG. Volgens Juncker is het tijd voor een nieuw startschot met de Brexit in aantocht, de opmars van anti-Europese populisten en het broodnodige antwoord op de migratiestromen en de terreurdreiging.

Interne markt

'Quo Vadis Europa?' zei Juncker in het Europees Parlement. 'Wat zeggen wij over zestig jaar tegen onze kleinkinderen?' Volgens Juncker is het tijd voor meer realisme. 'Te lang heeft de EU meer beloofd dan ze waar kan maken. We kunnen niet de zon en de maan tevoorschijn toveren, misschien wel een telescoop.'

Juncker hoopt dat de scenario's - alsook de inbreng van de lidstaten - binnen maar vooral ook buiten Brussel breed bediscussieerd worden. Hij zal zijn voorkeur eind september bekend maken, als de Nederlandse, Franse en Duitse verkiezingen voorbij zijn, maar liet de parlementariërs weten niets te voelen voor het minimalistische scenario waarbij de EU wordt terugbracht tot de interne markt. De Europese regeringsleiders worden geacht in december de koers van de EU tot 2025 uit te zetten.

Het parlement reageerde alvast verdeeld op het witboek. De christendemocratische partijgenoten van Juncker prezen de aanzet, de sociaaldemocraten zijn teleurgesteld omdat de Commissie geen leiderschap toont. Zij willen, net als de liberalen, een veel ambitieuzer Europa. De Groenen bekritiseren de Commissie omdat in de scenario's democratie en duurzaamheid het afleggen tegen de interne markt en handelsverdragen.

In het kopgroepscenario werken gelijkgezinde landen op specifieke beleidsterreinen intenser samen

De vijf scenario's

1) Alleen de markt
De EU wordt teruggebracht tot de interne markt, een economische vrijhandelszone. Alle andere samenwerking wordt op een laag pitje gezet of de bevoegdheden gaan terug naar de lidstaten. De economische integratie van de lidstaten wordt verdiept, blokkades voor de handel en het bedrijfsleven verdwijnen door Europese regelgeving. Het vrij verkeer van goederen en kapitaal krijgt ruim baan. Dat leidt niet alleen tot direct economisch profijt, het verlicht ook de Brusselse regeldruk op de andere terreinen waar de EU zich nu wel nog mee bezighoudt. De lidstaten leggen zich vast op de 'twee voor één'- afspraak: twee regels afschaffen voor elke nieuwe die er komt.

Voor de burger wordt de EU een stuk overzichtelijker en begrijpelijker. Nadeel is dat op alle andere beleidsterreinen (milieu, belastingen, sociale zaken, migratie, veiligheid) de verschillen tussen de lidstaten toenemen. Concurrentie op de laagste normen dreigt (race to the bottom). Ook zijn er meer bilaterale afspraken nodig om geschillen op te lossen.

2) Voortmodderen
De EU gaat verder met z'n 27-en op het ingeslagen pad. Ze richt zich op banen, investeringen, energiezekerheid en kleine stapjes voorwaarts in het bestuur van de eurozone, defensiesamenwerking en het managen van de migratiestromen. Een verdere overdracht van macht aan Brussel vindt niet of zeer beperkt plaats. De bewaking van de Europese buitengrenzen blijft een zaak van de betrokken lidstaten, geholpen door het nieuwe Europese Grensagentschap. De EU sluit handelsverdragen af, niet de lidstaten afzonderlijk. Voor de goedkeuring ervan is de instemming van alle nationale parlementen vereist.

Problematisch is en blijft de versnippering en de constante crisissfeer bij grote problemen omdat de lidstaten het steeds opnieuw eens moeten worden over moeizame compromissen. Het beeld van een machteloos, vergaderend Brussel wordt bevestigd en bestendigd. De kloof tussen wat veel burgers verwachten van de EU en wat ze levert, wordt niet kleiner.

3) Kopgroepen
De lidstaten die het willen - coalities van gelijkgezinden - nemen het voortouw bij verdere samenwerking, zoals nu al het geval is bij de euro (19 EU-landen) en Schengen (22 EU-landen). Er kunnen kopgroepen komen voor defensie (gezamenlijke aankoop materieel, gezamenlijke legers), belasting (uniforme tarieven om belastingontwijking te voorkomen), sociale zaken (minimumuitkeringen, Europese WW), terreurbestrijding (veiligheidsdiensten delen alle informatie), fraudebestrijding (Europees aanklager). Het is altijd mogelijk voor een lidstaat om later bij een kopgroep aan te haken.

Het voordeel is dat kopgroepen sneller reageren op problemen. Nadeel is dat de EU versplintert met als risico een permanente tweedeling: A- en B-leden, de Champions League en een Jupiler League. Vooral Oost-Europese en Baltische lidstaten vrezen hiervoor. Bovendien maakt het de EU niet inzichtelijker voor de burger.

Het laatste scenario is de grote sprong voorwaarts: méér Europa

4) Minder maar beter
De EU-27 richt haar aandacht en budget op een beperkt aantal kerntaken. Op die terreinen wordt de samenwerking geïntensiveerd en krijgt de Unie meer macht (inclusief sancties), elders doet ze minder of niets meer. Als mogelijke prioriteiten noemt de Commissie defensie, handel, migratie, veiligheid, onderzoek en innovatie. De 27 lidstaten staan voor die taken soevereiniteit af en beginnen bijvoorbeeld een Europees Antiterreur Agentschap. Asielaanvragen worden door een Europees Asielagentschap afgehandeld, dat migranten die mogen blijven aan de lidstaten toewijst. Om een nieuwe dieselschandaal te voorkomen, keurt de EU voortaan alle nieuwe automodellen. Taken die naar de lidstaten teruggaan zijn sociaal- en werkgelegenheidsbeleid, regionale ontwikkeling en zorg.

Deze 'minder maar beter'-aanpak schept duidelijkheid over wat de burger mag verwachten. Wel zal de afbakening van hoofd- en bijzaken tot een harde discussie tussen de lidstaten leiden.

5) De Grote Sprong Voorwaarts
De 27 lidstaten kiezen gezamenlijk voor verdere integratie op alle beleidsterreinen. De eurozone krijgt een eigen minister van Financiën, de EU is met één man of vrouw vertegenwoordigd in internationale organisaties (VN, IMF) en het Europees Parlement heeft het laatste woord over handelsverdragen (niet de nationale parlementen). Er komt een Europees leger met een eigen hoofdkwartier, de EU versterkt haar rol als 's werelds grootste hulpgever en dankzij gezamenlijke investeringen en gecoördineerd economisch beleid floreren er Europese Silicon Valleys. Europees buitenlands beleid gaat hand in had met een Europees asielbeleid en investeringen in Afrika en het Midden-Oosten komen er minder migranten naar Europa.

Zo'n hechte en machtige Unie is besluitvaardig, overzichtelijk en geeft de burger meer Europese rechten. Tegelijkertijd kan het burger van zich vervreemden en anti-Europese sentimenten voeden over Brussel als buitenaardse grootmacht die de natiestaten wil vernietigen.

Weet u hoeveel Nederland in de afgelopen jaren heeft betaald aan de EU? Probeert u het hieronder eens in een lijngrafiek te tekenen. Dan ziet u meteen of het klopt.

Meer van zulke grafiekjes maken? Test uw kennis in 'De Stand van het Land'.

Lees terug

Europese Commissie: lidstaten moeten kleur bekennen bij omstreden kwesties

De Europese Commissie wil lidstaten dwingen kleur te bekennen bij gevoelige besluiten die de gezondheid en veiligheid van mens en dier raken. Lidstaten mogen zich niet meer verschuilen achter besloten comités maar moeten hun verantwoordelijkheid nemen, blijkt uit een voorstel dat de Commissie op 13 februari presenteert.