De Britse premier Theresa May kondigt vervroegde verkiezingen aan.
De Britse premier Theresa May kondigt vervroegde verkiezingen aan. © AFP

Vervroegde verkiezingen: grote gok of briljante zet van Theresa May?

'Theresa Maybe', zo is ze genoemd door The Economist - een premier die krachtig wil overkomen maar ondertussen een twijfelaarster is. Dit werd dinsdag bevestigd door haar verrassende beslissing om de 44 miljoen kiesgerechtigde Britten op 8 juni vervroegd naar de stembus te sturen, voor steun aan haar 'Harde Brexit'.

Als de peilingen juist zijn, kan haar Conservatieve Partij rekenen op een flinke overwinning, maar het blijft een grote gok. Een week is lang in de politiek, luidt een Britse politieke wijsheid; zeven weken is een eeuwigheid, zeker in deze onvoorspelbare tijden.

Al vanaf de zomerse dag waarop ze David Cameron opvolgde stond May onder druk, vooral vanuit haar eigen partij, om vervroegde verkiezingen te houden. Gewezen werd op Gordon Brown, die nadat hij Tony Blair was opgevolgd weigerde een eigen mandaat te vragen. Dat leidde drie jaar later tot zijn roemloze einde.

Afleiding Brexit

Het Verenigd Koninkrijk heeft geen presidentieel systeem, dus een mandaat is niet vereist - maar het regeert wel makkelijker. Daar komt bij dat de traditioneel-conservatieve agenda van May danig verschilt van de modern-conservatieve van haar jonge voorganger.

Maar May weigerde hardnekkig verkiezingen uit te schrijven, daarbij gesteund door haar minister van Buitenlandse Zaken Boris Johnson. 'Vertrouw me en laat mij het Brexit-karwei verrichten,' luidde in verschillende bewoordingen haar credo. May houdt van controle en neemt liever geen risico's, en weinig zaken zijn onvoorspelbaarder dan parlementsverkiezingen. Ironisch genoeg had May de Schotse nationalisten onlangs laten weten dat het geen moment is voor een onafhankelijkheidsreferendum, omdat dat zou afleiden van het Brexit-proces.

Volgens May staan Labour, de Lib-dems en de Schotse nationalisten klaar om de onderhandelingen met Brussel te ondermijnen

Vanwaar de ommezwaai? Volgens May staan Labour, de Lib-dems en de Schotse nationalisten klaar om de onderhandelingen met Brussel te ondermijnen. Dat is lastig: de Conservatieve meerderheid in het Lagerhuis bedraagt slechts 17 zetels, waardoor de oppositie met steun van eurogezinde rebellen uit eigen kring voor onrust kunnen zorgen. Daar komt bij dat de regering in het Hogerhuis bij lange na geen meerderheid heeft. Aan dat laatste is weinig te doen (behalve het verheffen van honderd Conservatieve politici en sympathisanten in de adelstand), maar aan dat eerste wel.

De Brexit zal in de komende zeven weken het voornaamste thema zijn. Niet langer is de vraag: 'in of uit', maar: 'hard' of 'zacht'. May staat voor hard, de Liberaal-democraten voor zacht en Labour voor halfzacht. Sprekend voor de deur van haar ambtswoning zei May dat ze electorale steun wil voor haar Brexit, een volledige Brexit dus. Ze zei de indruk te hebben dat de bevolking zich aan het herenigen is - uit peilingen blijkt dat de Brexit iets meer steun geniet dan een jaar geleden - maar dat in het politieke dorp van Westminster nog altijd verdeeldheid bestaat. Ze wil 'stabiliteit'.

Bibberende Labour-parlementariërs

De verkiezingen vormen voor gematigde vleugel een unieke kans om van socialist Corbyn af te komen

De peilingen bieden gemoedsrust. Mays Conservatieve Partij zou kunnen rekenen op 43 procent van de stemmen, 6 procent meer dan twee jaar geleden. Labour stevent af op 23 procent, 6 procent minder dan nu. May gaat ervan uit dat Conservatieve UKIP-stemmers terugkeren op het oude nest, terwijl eurosceptische Labour-stemmers naar haar zullen overlopen. Dat laatste gebeurde eerder dit jaar in het district Copeland (+), waar de Tories voor het eerst sinds 1935 zegevierden. In verreweg de meeste Engelse kiesdistricten heeft een meerderheid afgelopen juni voor de Brexit gestemd.

Hoewel Labourleider Jeremy Corbyn de beslissing van May verwelkomde, zal Labour bibberend naar de verkiezingen toeleven. Het vormt voor de gematigde vleugel een unieke kans om van de socialist Corbyn af te komen, maar tientallen Labour-parlementariërs dreigen hun zetel te verliezen. Drie ervan hebben al gezegd zich niet kandidaat te zullen stellen, onder wie oud-minister Alan Johnson en de Brexiteer Gisela Stuart. Corbyn zei dat de kiezers kunnen stemmen op een links alternatief, op meer geld voor de zorg, het onderwijs en de sociale zekerheid - amper een woord over Brexit, de EU boeit hem matig.

Er bestaan twijfels over het ware motief van dit damegambiet, temeer omdat May weinig moeite had om de Brexit door het Lagerhuis te loodsen. Het ging makkelijker dan enkele begrotings- en onderwijsplannen. Hoewel May zich heeft geprofileerd als een premier die wars is van politieke spelletjes, zou het uitbuiten van Corbyns impopulariteit volgens politieke waarnemers de werkelijke reden voor de verkiezingskoorts zijn. Haast is dan wel geboden: mogelijk stapt de Labourleider op als zijn partij bij de raadsverkiezingen van begin mei, zoals verwacht, een grote nederlaag lijdt.

Meer over May en de Brexit

Tijgervrouw
Het Britse antwoord op Merkel, zo noemde onze correspondent Theresa May. Lees hier het profiel terug.

'Dageraad van onafhankelijkheid'
De voorstanders hadden niet vrolijker kunnen zijn toen premier May eindelijk het startsein voor de Brexit gaf. Maar veel Britten verkeren in diepe rouw (+).

Brexit is Brexit
Of toch niet? Kunnen de Britten nog af van de artikel 50-procedure of is het proces onomkeerbaar?