Demonstranten voor het Witte Huis. De Amerikaanse president Donald Trump presenteert vandaag zijn Iran-strategie.
Demonstranten voor het Witte Huis. De Amerikaanse president Donald Trump presenteert vandaag zijn Iran-strategie. © AFP

Trump wil van Iran-deal af: het begin van een kettingreactie die kan escaleren

Trumps belangrijkste beleidslijn: de vernietiging van Obama's erfenis

Voor eind deze week moet president Trump het nucleaire verdrag met Iran recertificeren. Verwacht wordt dat Trump in een toespraak vandaag zal bekendmaken dat hij dat niet gaat doen. Wat levert deze ondermijning van het akkoord hem eigenlijk op en isoleert hij de VS ermee?

Van alle slechte deals die Obama heeft gesloten, is die met Iran de allerslechtste, aldus zijn opvolger. Donderdag of vrijdag zal Donald Trump de nucleaire overeenkomst waarschijnlijk op losse schroeven zetten. Het Congres kan de schade beperken, maar de exacte gevolgen zijn niet te overzien - de status van Amerika als betrouwbare partner zal in elk geval een nieuwe kras oplopen.

De Iran-deal past in een rijtje. Klimaatakkoord, Cuba-deal, Trans-Pacific Partnership: er zijn al drie grote internationale oorkonden met de handtekening van Barack Obama in de papierversnipperaar van het Witte Huis verdwenen. Zoals al vaker geconstateerd, is de belangrijkste beleidslijn van Trump de vernietiging van de erfenis van zijn voorganger, al is het maar op papier.

Klimaatakkoord, Cuba-deal, Trans-Pacific Partnership: er zijn al drie grote internationale oorkonden met de handtekening van Barack Obama in de papierversnipperaar van het Witte Huis verdwenen

Maar meer nog dan bij de andere geschrapte deals zal nu de vraag zijn waar Trumps retorische dadendrang in de praktijk toe gaat leiden. Als Trump vandaag weigert de nucleaire deal met Iran te 'recertificeren', zoals de president verplicht is elke negentig dagen te doen, dan is dat nog maar het begin van een kettingreactie die kan escaleren of kan worden gesmoord. Binnen- en buitenlandse politiek lopen daarbij dwars door elkaar heen, wat de zaak er niet overzichtelijker op maakt.

Waar gaat het om?

In juli 2015 sloot Iran met de vijf permanente leden van de VN-Veiligheidsraad, plus Duitsland en de Europese Unie, een akkoord over zijn nucleaire programma. Volgens dit 'Gezamenlijke Alomvattende Plan van Aanpak' zou Iran zijn kernwapenambities bevriezen, in ruil voor de opheffing van de sancties tegen het land. Toen Obama het akkoord tekende, konden de Republikeinen in het Congres dat (net) niet tegenhouden, maar ze kregen het wel voor elkaar dat de president het akkoord elke negentig dagen opnieuw moet bekrachtigen.

Trump heeft de deal twee keer met tegenzin verlengd. De deadline voor de derde goedkeuring is komende zondag, 15 oktober. Trump heeft gezegd dat hij nu geen groen licht meer zal geven aan het 'rampzalige' akkoord.

Dit ondanks het feit dat alle andere ondertekenaars menen dat Iran zich aan de afspraken houdt, zoals gerapporteerd door het internationale atoomagentschap dat de boel periodiek inspecteert. Ook drie belangrijke adviseurs van het kabinet-Trump, minister van Buitenlandse Zaken Rex Tillerson, minister van Defensie Jim Mattis en chef van de generale staf Joe Dunford zeggen dat Iran zich naar behoren gedraagt. Het argument van Trump en sommige kabinetsleden is echter dat Iran de 'geest' van de overeenkomst niet naleeft, zo zei de Amerikaanse president vorige maand. 'Dat laten we niet over onze kant gaan.'

Drie belangrijke adviseurs van het kabinet-Trump zeggen dat Iran zich naar behoren gedraagt

Want Iran destabiliseert het Midden-Oosten, met zijn steun voor Hezbollah (in Libanon), Hamas (in de Palestijnse gebieden), opstandelingen in Jemen, en bedreiging van Israël. Trump wil ook de Republikeinse Garde, de economisch machtige tak van het Iraanse leger, op een lijst terroristische groeperingen zetten. Volgens het Witte Huis is de Iran-deal niet meer in het belang van de nationale veiligheid van de Verenigde Staten.

De destabilisatie klopt, schreef Wendy Sherman woensdag in The New York Times. Zij was de Amerikaanse hoofdonderhandelaar van de deal twee jaar geleden. Maar dat is juist de reden waarom het akkoord noodzakelijk is. 'Een Iran met een kernwapen is nog veel bedreigender voor de regionale en internationale veiligheid.'

Als Trump het akkoord de komende dagen 'decertificeert', is er feitelijk nog niets aan de hand. Het woord is vervolgens aan het Congres, dat dan zestig dagen de tijd heeft nieuwe sancties in te stellen tegen Iran. Dat is onwaarschijnlijk: als Trump dat had gewild, had hij dat zelf kunnen doen. Ook verschillende Republikeinse senatoren, onder wie fractieleider Mitch McConnell, hebben al laten weten te twijfelen aan de haalbaarheid van (hernieuwde) sancties.

Tot dusver hebben alle andere partijen van het Iran-akkoord laten weten geen zin te hebben in nieuwe onderhandelingen

Waarschijnlijker is dat Trump een nieuwe wet verlangt van het Congres, die de eisen aan het Iran-akkoord aanscherpt. Zo zouden Trump en de haviken onder de Republikeinen een aanvullend verbod willen op rakettesten, en een langere wachttijd alvorens Iran weer mag beginnen met het verrijken van zijn uranium. Als het Congres besluit geen maatregelen te nemen tegen Iran, kan Trump in elk geval tegen zijn harde kern zeggen dat het niet aan hem heeft gelegen en dat het establishment weer dwars lag.

Tot dusver hebben alle andere partijen van het Iran-akkoord laten weten geen zin te hebben in nieuwe onderhandelingen. De Europeanen, Russen en Chinezen vinden dat Iran de afspraken naleeft (waarbij ook de economische waarde van het akkoord meespeelt: zo sloot het Franse Total deze zomer een grote deal met een Chinese partner om een Iraans olieveld te ontwikkelen).

Met een hardere opstelling zouden de Verenigde Staten niet Iran, maar zichzelf isoleren. Het zou Iraanse hardliners in de kaart kunnen spelen, die erop zullen wijzen dat de Amerikanen niet te vertrouwen zijn. Ook wordt het bijzonder lastig met Noord-Korea over nucleaire ontspanning te onderhandelen, als die onderhandelingen niets waard blijken.