De Amerikaanse president Donald Trump.
De Amerikaanse president Donald Trump. © AFP

Steeds meer wetenschappers verzetten zich tegen beleid van Trump

Speelt weerstand wetenschap tegen Trump de president juist in de kaart?

Ze weigeren nog naar Amerikaanse congressen te gaan, leggen verklaringen af of zetten een protestmars op touw: steeds meer Nederlandse wetenschappers verzetten zich tegen Trumps beleid. Maar is diens aanpak wel zo uniek?

Niet dat ze een congres in Amerika in de planning had, bekent Ilse van Bemmel, astronoom bij het Europese onderzoeksinstituut JIVE in Dwingeloo. 'Maar het gaat om het gebaar.' Deze week tekende Van Bemmel een petitie waarin ze verklaarde voorlopig geen wetenschappelijke bijeenkomsten in Amerika te zullen bezoeken. 'Uit solidariteit met iedereen die er niet meer welkom is', verklaart ze. 'Of het nu wetenschappers zijn of vluchtelingen. Ik vind het vreselijk wat er gebeurt.'

Onzekerheid

De petitie die Van Bemmel tekende, reageert op het inreisverbod voor inwoners van zeven landen waar voornamelijk moslims wonen, eind januari per decreet afgekondigd door president Trump. Duizenden wetenschappers uit andere landen weigeren inmiddels Amerikaanse congressen te bezoeken uit protest tegen het decreet. Want vrije wetenschap gedijt niet als een deel van de wetenschappers niet meer kan meepraten.

Dat rechters het inreisverbod inmiddels al tweemaal ongeldig hebben verklaard, doet daar voor Van Bemmel niks aan af. 'Trump geeft zich niet zomaar gewonnen, er heerst nog steeds grote onzekerheid. Ik ga er eigenlijk van uit dat dat zo blijft zolang hij president is.'

Twijfel

Het is niet het enige protest dat wetenschappers tegen Trump laten horen. Op 22 april houden Amerikaanse wetenschappers een grote demonstratie, de March for Science. Veel Europese landen organiseren diezelfde dag een 'zustermars' in eigen land. Tegen het inreisverbod, maar ook tegen de manier waarop Trump voortdurend de wetenschap in diskrediet probeert te brengen en wetenschappers de mond snoert. Met name onderzoeksinstituten die direct onder de Amerikaanse overheid vallen en zich bezighouden met zaken waarin Trump niet gelooft, zoals klimaatverandering, kregen het de afgelopen weken zwaar te verduren. Zo mochten werknemers van de Environmental Protection Agency (EPA) niet meer zonder speciale toestemming met de pers praten. Op het twitteraccount van dit milieuagentschap is het al sinds de inauguratie muisstil.

Trumpstemmers hebben toch al niet veel op met wetenschap

Guido van der Werf

En dat is erg, vinden Nederlandse wetenschappers eensgezind, maar wat doe je ertegen? Daarover zijn de meningen verdeeld. Je stem laten horen, vindt dus Van Bemmel - omdat er geen alternatief is. Als het even kan, is ze 22 april aanwezig op het Museumplein in Amsterdam, voor de Nederlandse versie van de wetenschapsmars.

Anderen betwijfelen of zo'n protest wel werkt, zoals Guido van der Werf, klimaatwetenschapper aan de Vrije Universiteit in Amsterdam. De betogers hebben zijn sympathie, maar hij vreest dat ze Trump met dit soort acties juist in de kaart spelen. Van der Werf: 'Trumpstemmers hebben toch al niet veel op met wetenschap. Hij kan de polarisatie zo lekker opdrijven, door te zeggen 'Kijk hen eens stennis schoppen van jullie belastinggeld...''

Intussen hebben ook de officiële spreekbuizen van de Nederlandse wetenschap van zich laten horen. De Vereniging van Universiteiten (VSNU) sprak zich duidelijk uit tegen het Amerikaanse inreisverbod. 'Wetenschap is een zaak van vrijheid', zegt voorzitter Karl Dittrich. 'Mobiliteit van studenten en medewerkers is daarbij noodzakelijk.' De Akademie van Wetenschappen (KNAW) schaarde zich achter een internationale verklaring met dezelfde strekking. 'Dan geef je een krachtiger signaal af en wetenschap gaat over de grenzen heen', verklaart president José van Dijck.

Niet uitzonderlijk

Helaas is hij niet de enige die wetenschappelijke feiten die hem onwelgevallig zijn verdraait

Stan Gielen

Stan Gielen, de kersverse voorzitter van de Nederlandse Wetenschapsorganistatie NWO, sluit zich aan bij de bezwaren. Vooralsnog is hij er echter geen voorstander van weg te blijven bij wetenschappelijke conferenties in de verenigde Staten. 'In dit stadium is het belangrijk dat het democratisch proces en de rechterlijke macht hun eigen rol spelen', vindt Gielen.

Dat president Trump het niet zo nauw neemt met de waarheid maakt hem niet uitzonderlijk, merkt Gielen op. 'Helaas is hij niet de enige die wetenschappelijke feiten die hem onwelgevallig zijn verdraait. Je ziet het ook in Turkije. Zelfs in Nederland zijn er politici die het niet zo nauw nemen met wetenschappelijk onderbouwde feiten.' De pijlen speciaal op Trump richten is daarom meten met twee maten, betoogt Gielen.

'Geen censuur'

Wij zorgen er op deze manier voor dat de juiste expert naar voren wordt geschoven

Cees Molenaars

Ook het werken met woordvoerders tussen wetenschappers en de pers blijkt niet exclusief iets voor Trump te zijn - een onderzoeker van het KNMI kan bijvoorbeeld niet rechtstreeks over dit onderwerp met de krant spreken. 'Ons communicatiebeleid voorziet in centrale woordvoering', mailt persvoorlichter Cees Molenaars de Volkskrant, 'en dat is bij vrijwel alle Nederlandse overheidsinstellingen het geval.'

De universiteiten vallen niet onder dat beleid, veel andere onderzoeksinstituten wel. 'Het is geen kwestie van censuur', benadrukt Molenaars. 'Wij zorgen er op deze manier voor dat de juiste expert naar voren wordt geschoven, op het goede moment en bij het juiste medium.'

Klimaatontkenners

Ik denk dat veel wetenschappers op 22 april meelopen

Karl Dittrich

Zsuzsika Sjoerds,cognitief neurowetenschapper aan de Universiteit Leiden en medeorganisator van de Nederlandse versie van de March for Science, realiseert zich dat niet alleen Trump de wetenschap bagatelliseert. De acties van de nieuwe Amerikaanse president zijn aanleiding de mars juist nu te houden, zegt zij, maar er speelt veel meer op dit moment. 'Wetenschap wordt steeds minder serieus genomen, ook in Nederland. Denk aan de klimaatontkenners of aan de antivaccinatiebeweging.' Gedegen onderzoeksresultaten simpelweg ontkennen ondermijnt de wetenschap en is uiteindelijk gevaarlijk voor de samenleving, vindt Sjoerds. 'Natuurlijk verklaren we ons met de Nederlandse wetenschapsmars solidair met de Amerikanen. Maar we willen vooral de wetenschappelijke gemeenschap beschermen en uitdragen dat wetenschap belangrijk is.'

De KNAW staat vierkant achter deze doelstellingen, maar gaat niet als organisatie meelopen. De KNAW bedrijft geen politiek en moet ervoor zorgen dat over die houding geen enkel misverstand kan ontstaan, zegt Van Dijck. 'Al vinden we ook dat politiek nooit de vrijheid van wetenschap mag bedreigen.'

En de VSNU? Gaat die wel meelopen? 'De VSNU, dat zijn de wetenschappers zelf', antwoordt voorzitter Dittrich diplomatiek. 'En ja, ik denk dat er daarvan veel zullen komen opdagen, 22 april op het Museumplein.'