Turkse tanks rijden Syrië binnen om er Koerdische milities te bestrijden. Volgens sommige theorieën zou de droogte in het land aan de basis liggen van het gewapend conflict.
Turkse tanks rijden Syrië binnen om er Koerdische milities te bestrijden. Volgens sommige theorieën zou de droogte in het land aan de basis liggen van het gewapend conflict. © AFP

Rol klimaatverandering in oorlogen wordt overschat: 'Wetenschappelijke tunnelvisie'

Duitse en Australische wetenschappers noemen beschikbaar onderzoek 'diep problematisch'

Veel te gemakkelijk is klimaatverandering de laatste jaren naar voren geschoven als veroorzaker van opstanden en oorlogen, zeggen Duitse en Australische onderzoekers. Een gevolg van wetenschappelijke tunnelvisie, stellen zij.

Klimaatverandering kan soms een rol spelen bij oorlog en geweld, maar het verband is veel minder sterk dan politici, militairen en journalisten vaak denken. De wetenschappelijke literatuur overschat de 'klimaatfactor' van oorlog, onder meer doordat onderzoekers focussen op landen waar het toch al oorlog was, terwijl streken waar men vreedzaam omgaat met klimaatproblemen onderbelicht blijven.

Dit schrijven Duitse en Australische wetenschappers in Nature Climate Change, in een bespreking van al het tot dusver beschikbare onderzoek. 'Diep problematisch' en 'bevooroordeeld', noemt het team onder leiding van Tobias Ide van het Georg-Eckert-Institut in Braunschweig dat onderzoek. 'Dát er een verband is tussen klimaatverandering en gewapend conflict, is beslist niet van tafel', benadrukt Ide desgevraagd. 'Maar de literatuur wekt de indruk dat zo'n verband er vaker is dan werkelijk het geval is.'

Midden-Oosten

Er zijn maar weinig studies over Zuid-Amerika en Oceanië, hoewel daar aanzienlijke klimaatrisico's zijn, zoals smeltende gletsjers in de Andes en opdrogend regenwoud

Tobias Ide van het Georg-Eckert-Institut in Braunschweig

Als voorbeeld noemt hij Syrië, Kenia, Jordanië en Tanzania: 'Alle vier landen die recentelijk leden onder ernstige droogte. Maar er is veel meer onderzoek naar Syrië en Kenia, waar veel geweld is.'

Het verband tussen klimaatverandering en oorlog kreeg de afgelopen tien jaar veel aandacht, nadat VN-secretaris generaal Ban Ki-Moon verwoestijning had aangemerkt als een van de oorzaken van het conflict in Darfur. Onder anderen de Amerikaanse president Obama noemde klimaatverandering vervolgens een van de oorzaken van de Syrische burgeroorlog. Ook voormalig commandant der strijdkrachten Tom Middendorp stelde vorig jaar nog dat klimaatproblemen het Midden-Oosten destabiliseren.

Tunnelvisie

'Klimaatgetroffen' Tuvalu groeit juist

De zeespiegel mag er dan twee keer zo snel stijgen als elders: de 'bedreigde' eilandenstaat Tuvalu, in de Stille Zuidzee, weigert maar te zinken. Acht van de negen atollen en driekwart van de 101 eilandjes waaruit Tuvalu bestaat, zijn sinds 1971 juist gegroeid, blijkt uit nieuw satellietonderzoek, gepubliceerd in Nature Communications. Door de bank genomen werd Tuvalu 3 procent groter, onder meer doordat er extra sediment werd afgezet. 'We neigen ernaar om Zuidzee-atollen te zien als statische formaties, die simpelweg onderlopen als de zeespiegel stijgt', aldus hoofdonderzoeker Paul Kench van de Universiteit van Auckland. 'Maar er is steeds meer bewijs dat deze eilandjes geologisch dynamisch zijn en voortdurend veranderen.'

Maar dat is dus deels gebaseerd op een wetenschappelijk tunnelvisie. 'Er zijn bijvoorbeeld maar weinig studies over Zuid-Amerika en Oceanië, hoewel daar aanzienlijke klimaatrisico's zijn, zoals smeltende gletsjers in de Andes en opdrogend regenwoud', aldus Ide. 'Maar van de twintig landen die het kwetsbaarst zijn voor klimaatverandering, zit er niet één in de top-tien van meest bestudeerde landen in de klimaat-conflictliteratuur. Elf ervan - waaronder Haïti, Honduras en de Filippijnen - komen er zelfs helemaal niet in voor.' Een slechte zaak, vindt het team, want het is juist ook belangrijk te snappen hoe landen omgaan met klimaatproblemen zónder dat het oorlog wordt.

Een extra reden voor de vertekening is dat klimaatwetenschappers onevenredig vaak onderzoek doen in gemakkelijk toegankelijke landen, ontdekte Ide. Zo is het Engelstalige, goed per vliegtuig bereikbare Kenia een van de meest bestudeerde landen in het vakgebied, terwijl naar het Franstalige Burundi - in oorlog én klimaatgetroffen - nauwelijks iemand omkijkt.

Veiligheidsprobleem

Het conflict in Syrië is de uitkomst van meerdere, met elkaar verbonden factoren die zich in tientallen jaren ophoopten

Twee wetenschappers van de Universiteit van Lund in een recente bespreking

'De argumentatie van het onderzoek vind ik sterk en ik ben het er ook grotendeels mee eens', reageert milieumigratiedeskundige Ingrid Boas (Wageningen Universiteit) desgevraagd. 'Inderdaad is er minder aandacht voor gevallen waar wel klimaatverandering is maar geen conflict, terwijl daaruit juist lessen getrokken kunnen worden.' Het gevolg is een te simpele voorstelling van zaken, vindt ze: 'Sowieso vind ik dat het verband tussen klimaat en conflict te makkelijk wordt gelegd. Bijvoorbeeld door het argument dat klimaat al aanwezige dreigingen vermenigvuldigt, wat vervolgens weinig inzicht geeft in wat dan precies de oorzakelijke verbanden zijn.' Klimaatverandering wordt hierdoor te veel als veiligheidsprobleem gezien, stelt ze, 'wat minder effectief of gepast beleid tot gevolg kan hebben'.

Regentekort

Ide bepleit een flinke opschoning van de literatuur. 'We zien de afgelopen drie jaar net grote vooruitgang', signaleert hij. 'Er zijn inmiddels verschillende uitstekende studies, die een invloed zien van regentekort en natuurrampen op gewapend conflict.' De VN-koepel voor klimaatonderzoek IPCC noemt het verband tussen klimaatverandering en oorlog in zijn laatste rapport overigens 'betwist'.

In academische kring woedt al langer discussie over het verband tussen klimaatverandering en vooral de oorlog in Syrië. Zo zou de volksopstand van 2011 niet zozeer een reactie zijn op droogte, maar gewoon op de afschaffing van enkele belangrijke subsidies op irrigatie door Assad. 'Het conflict is de uitkomst van meerdere, met elkaar verbonden factoren die zich in tientallen jaren ophoopten', aldus twee wetenschappers van de Universiteit van Lund in een recente bespreking.