Timur en Tom
Timur en Tom ©

Onze correspondent reisde naar een van de meest gesloten plekken ter wereld. Zo kwam zijn verhaal tot stand

Oezbekistan is een van de meest gesloten plekken op aarde en er komen zelden journalistieke verhalen uit dit land. Toch lukte het Volkskrantjournalist Tom Vennink om een reportage te schrijven. Zo kwam zijn verhaal tot stand.

In Oezbekistan lopen verslaggevers meer gevaar dan in landen als Saoedi-Arabië en Iran, waarschuwen journalistenorganisaties. In de gevangenissen zijn mensen levend gekookt. Op een plein zijn op klaarlichte dag meer dan 700 mensen geëxecuteerd. Zevenhonderd. Zelden komen er journalistieke verhalen uit dit land - dit is een van de meest gesloten plekken op aarde. Maar wat als je toch naar binnen wil, omdat er grote dingen aan het gebeuren zijn in de Centraal-Aziatische dictatuur? Hoe pak je dat aan?

Vaak helpt het om bij mede-correspondenten naar ervaringen te vragen, maar niet in het geval van Oezbekistan. Hun aanvragen voor journalistenvisa zijn geweigerd, vertelden ze me. Na de slachting op het plein, in 2005, trok de Oezbeekse overheid accreditaties in van buitenlandse journalisten. Voor de rest van de wereld ging het land op zwart.

Machtswissel

Maar in augustus 2016 las ik plots mysterieuze berichten uit Oezbekistan. Op sociale media stond dat de dictator, Islam Karimov, 27 jaar alleenheerser, in het ziekenhuis lag. Een hartaanval. Zijn jongste dochter (Karimov liet zijn oudste dochter opsluiten) hield op Facebook vol dat haar vader alweer hersteld was. Maar na dagen van geruchten kon de Oezbeekse regering er niet meer omheen en meldde: de grote leider is overleden.

Dit is het moment, dacht ik. Ik sprak af met Timur, een Oezbeekse journalist uit een dissidentenfamilie, om de risico's in te schatten. 'Niemand weet nog wat er gaat gebeuren', zei hij. Het was niet eens duidelijk wie nu de macht had. Ingewijden wezen op het hoofd van de beruchte geheime dienst. Wat zouden diens mensen vinden van een pottenkijkende westerse journalist in het land op het spannendste moment sinds het einde van de Sovjet-Unie? In overleg met de redactie zag ik af van de reis: te onvoorspelbaar.

Verdacht

Nu, ruim een jaar later, is er meer duidelijkheid. De oud-premier is president geworden en heeft voor de Verenigde Naties aangekondigd dat Oezbekistan een democratie wordt. Hij reist de hele wereld over om toenadering te zoeken. Ik dacht: een schandaal over buitenlandse journalisten helpt zijn missie niet.

Dictaturen die democratie beloven zijn natuurlijk verdacht. Wat meent de president van zijn woorden? Onder Karimov werd de Oezbeekse gevangene Muzafar Avazov gekookt, net nadat de martelingen leken af te nemen. Maar de stappen van de nieuwe president zijn ongekend - zelfs mensenrechtenactivisten zijn binnengelaten.

Geïnteresseerd

Kort voor de reis van fotograaf Yuri Kozyrev en mij werd opnieuw een journalist gekidnapt door de geheime dienst, een relatief onbekende Oezbeek. Timur schreef vanuit Tasjkent (via een beveiligde communicatiedienst): 'Voor jullie is het redelijk veilig. Laten we zeggen dat je niet geslagen of gevangengezet wordt. Het ergste dat je kan overkomen is deportatie.'

In Oezbekistan is de angst voor buitenlandse journalisten te merken. Een interview met de vrouw van de opgepakte journalist blijkt geen optie: ze kreeg te horen dat de gezondheid van haar man verslechtert als ze met ons praat. De vader van de Oezbeek die in oktober acht mensen doodreed met een truck in New York, doet de voordeur dicht als hij begrijpt dat er buitenlandse journalisten voor zijn deur staan.

Maar wat geldt in mijn thuisland Rusland, geldt ook in Oezbekistan: de inwoners zijn razend benieuwd naar de rest van de wereld. Dat merk je op de momenten dat er geen gevaar voor ze dreigt. Zo worden we op de eerste dag in Oezbekistan al uitgenodigd op een huwelijk, in een paleis. Daar zijn de gasten zo vereerd door de aanwezigheid van een Europeaan, dat ik algauw de microfoon in handen gedrukt krijg en de honderden gasten toespreek. Nooit was applaus oogsten zo gemakkelijk.


Open gaan de poorten van een gesloten rijk

27 jaar zuchtte Oezbekistan onder de dictatuur van president Islam Karimov. Sinds zijn dood, een jaar geleden, opent het land zich. Maar de geest van Karimov jaagt velen nog schrik aan. (+)

Scroll hier door de foto's die Yuri Kozyrev maakte in Oezbekistan.