Nu het kalifaat van IS aan het verdwijnen is, meldt zoon Bin Laden zich aan het front

De ideologie van IS leeft voort

Terwijl het kalifaat van IS instort, werkt Al Qaida aan een comeback. Daarvoor heeft de terreurorganisatie een grote troef om uit te spelen: Hamza bin Laden.

Het kalifaat van Islamitische Staat heeft, zo weten we nu, in totaal drie jaar, drie maanden en grofweg drie weken bestaan. Van het enorme gebied dat IS ooit in handen had, zijn nog een paar lapjes grond over. Deze week verloor de terreurorganisatie haar hoofdstad Raqqa. Deze plek heeft jarenlang als een magneet gewerkt voor internationale strijders, maar nu is er voor de ambitieuze aankomende jihadist geen locatie meer waar hij zijn strijd bijna vanzelfsprekend zal kunnen beginnen.

'Vergis je niet', waarschuwt de arabist en islamoloog Halim el Madkouri, 'Islamitische Staat is zeker niet verslagen. Het idee, de ideologie leeft voort.'

Voor andere organisaties met een vergelijkbare ideologie, is dit dus een mooi moment om zichzelf te positioneren. Dat geldt zeker voor Al Qaida, dat de afgelopen jaren werd ondergesneeuwd door het gewelddadige spektakel van IS, maar nu als alternatief kan dienen voor IS-strijders die een heenkomen zoeken (zie kader), en degenen die nog thuis achter hun laptop zitten.

Audioboodschappen

Hij kan erop rekenen dat zijn dagen zijn geteld

CIA-directeur in september tegen Fox News over Hamza bin Laden

Als iemand de gewenste aandacht kan opleveren, is het Hamza bin Laden wel. Zijn naam alleen al doet de potentiële volgeling én de westerse media opveren, en de laatste maanden wordt hij steeds vaker in de Al Qaida-propaganda naar voren geschoven. Hij roept, bijvoorbeeld, moslims in audioboodschappen op om te vechten tegen 'de kruisvaarders' en op 11/9 werd zijn foto naast het gezicht van zijn vader gemonteerd in de brandende torens van het World Trade Center in New York.

'Hij werd altijd gezien als de kroonprins van Al Qaida', zegt El Madkouri. 'Vanwege zijn afkomst en zijn geschiedenis, maar ook vanwege zijn charisma en kennis van de islam. Hamza is een gedroomde leider voor de organisatie.'

Vooralsnog is hij een kroonprins zonder gezicht. Er bestaan alleen foto's van hem als jongetje, de favoriete zoon van een beroemde vader. Hij is nu een man van 28, zelf vader van twee of drie kinderen, en het is onbekend waar hij zich bevindt. Het belang van die geheimzinnigheid werd weer eens duidelijk toen CIA-directeur in september tegen Fox News zei dat 'er hard wordt gewerkt' om Hamza op te pakken. 'Hij kan erop rekenen dat zijn dagen zijn geteld.'

Onder huisarrest

Een kundige, maar kleurloze man. Iedereen heeft hem altijd als een soort tussenpaus beschouwd

Islamoloog Halim el Madkouri

Hamza is in 1989 geboren in Saoedi-Arabië, en groeit op in Soedan en Afghanistan, waar hij figureert in de propagandavideo's van zijn vader. Na de aanslagen van 11/9 stuurde Osama zijn vrouwen en kinderen naar Iran, waar ze door het regime onder huisarrest werden geplaatst.

In 2010 krijgt de Bin Laden-clan toestemming om Iran verlaten, en als Osama een jaar later in Pakistan wordt gedood, blijkt Hamza's moeder ook in Abottabad te wonen. De jongen zelf verblijft elders in het land. In de jaren die volgen, houdt Hamza zich stil en wordt Ayman al-Zawahiri de nieuwe leider van Al Qaida. 'Een kundige, maar kleurloze man', zegt El Madkouri. 'Iedereen heeft hem altijd als een soort tussenpaus beschouwd.'

In 2015 is de tijd rijp om Hamza weer aan de buitenwereld te presenteren. Al- Zawahiri noemt hem in een audioboodschap 'de leeuw uit het nest' en de jonge Bin Laden maant islamitische militanten om het Westen aan te vallen.

Bewondering

Wat wacht de buitenlandse IS-strijder?

Islamitische Staat heeft door de jaren heen duizenden buitenlandse strijders aan zich weten te binden, waarvan het grootste deel afkomstig is uit landen als Tunesië, Saoedi-Arabië en Marokko. Het Haagse International Centre for Counter Terrorism schatte vorig jaar dat er 4.300 Europese moslims naar het kalifaat zijn afgereisd.

Wat zijn nu hun opties?

- Cijfers zijn onmogelijk te geven (de schattingen lopen letterlijk met tienduizenden uiteen), maar een groot deel van de strijders is omgekomen.

- Een ander deel is in handen van vijandige troepen. Hun lot is onvoorspelbaar: in sommige gevallen worden ze gevangen gehouden en wellicht uitgeleverd, anderen worden zonder pardon geëxecuteerd.

- Een deel van de overlevenden zal proberen terug te keren naar hun thuisland. Dat is voor westerse jihadisten aantrekkelijker (desnoods gaan ze de cel in) dan voor strijders uit bijvoorbeeld Saoedi-Arabië. Het kalifaat in Syrië en Irak is ingestort, maar een deel van de strijders zal doorreizen naar andere wiyalaat (provincies) van IS, zoals bijvoorbeeld Libië of Somalië.

- Sommige strijders zullen zich aansluiten bij andere organisaties zoals het aan Al Qaida gelieerde Jabhat Fatah al-Sham (voorheen Al Nusra), dat ook nog steeds in Syrië actief is.

Opvallend is dat Hamza de grote concurrent Islamitische Staat nooit direct bekritiseert. Hij roept liever op tot eenheid onder jihadisten, om samen op te kunnen trekken tegen de ongelovigen. IS stelt zich evengoed mild op: waar de terreurorganisatie al-Zawahiri heeft afgeschilderd als een verrader van de goede zaak, wordt Hamza in hun propaganda nooit genoemd en spreekt IS nog steeds haar bewondering over Osama uit.

'Al Qaida heeft altijd veel meer geduld gehad dan IS', zegt El Madkouri. 'Het heeft geen haast met een eigen kalifaat, en stuurt liever een inhoudelijke boodschap de wereld in, dan een goed gemonteerd filmpje waarin geweld wordt verheerlijkt. Voor sommige jongeren doet dat wellicht oubollig aan, maar onderschat Al Qaida niet. Het is altijd van grote invloed geweest in Syrië, vormt op het Arabische schiereiland nog een grote bedreiging en is zijn aanvallen in de Maghreb voort blijven zetten.'

We moeten volgens El Madkouri afwachten welke rol Hamza uiteindelijk krijgt. 'Vooralsnog is hij vooral een 'posterboy': Hamza heeft geen ervaring als leider, en heeft waarschijnlijk ook niet zelf gevochten. Maar het is niet toevallig dat zijn ster rijst op het moment dat Islamitische Staat harde klappen krijgt. Al Qaida wil weer een rol op het wereldtoneel en Hamza heeft de juiste papieren om mensen aan de organisatie te binden. We gaan de naam Bin Laden nog vaak horen.'


Wat nu met Syrië en Irak?

Wie springt er in het vacuüm dat IS achterlaat?
Nu het gevaar van Islamitische Staat is bezworen, het kalifaat zo goed als verpulverd en de gemeenschappelijke vijand verslagen, borrelen ogenblikkelijk oude conflicten weer op.

Zal Nederland de Koerden belonen voor hun hulp?
Nu de strijd tegen IS op zijn einde loopt en het Midden-Oosten een nieuwe vorm aanneemt, moet Nederland zich afvragen welke partijen het steunt.

Ruïnestad Kobani wordt een museum, maar waar moeten de bewoners heen?
Kobani in Noord-Syrië werd al in 2015 bevrijd van IS. Toch ligt een deel van de stad nog steeds in puin. Herbouw is verboden. 'Uw huis wordt een museum.'