Matteo Salvini (Italië), Harald Vilimsky (Oostenrijk), Geert Wilders (Nederland), Marcus Pretzell (Duitsland), Marine Le Pen (Frankrijk) en Frauke Petry (Duitsland) op een conferentie van het Europees Nationaal Front in januari, 2017.
Matteo Salvini (Italië), Harald Vilimsky (Oostenrijk), Geert Wilders (Nederland), Marcus Pretzell (Duitsland), Marine Le Pen (Frankrijk) en Frauke Petry (Duitsland) op een conferentie van het Europees Nationaal Front in januari, 2017. © EPA

Internationaal onderzoek: Nederlandse kiezer is beperkt ontvankelijk voor populisme, Fransen en Britten het vatbaarst

De Nederlandse kiezer stemt meer uit overtuiging dan uit protest. Franse en Duitse kiezers zijn juist veel meer geneigd tot tegenstemmen. Nederlanders willen een sterke leider die orde op zaken stelt, maar wel binnen de democratische spelregels.

Dit blijkt uit een grootscheeps opinieonderzoek naar populisme van de internationale peiler Kantar Public - in Nederland het voormalige TNS/Nipo. De onderzoekers stelden dezelfde vragen aan representatieve aantallen respondenten in Nederland, Frankrijk, Duitsland en Groot-Brittannië. Hun conclusie: Duitsland is het minst 'vatbaar' voor populisme, Frankrijk en Groot-Brittannië het meest. Nederland zit ertussenin.

Meer nog dan Nederlanders verlangen Britten en Fransen naar een sterke leider, maar zij hebben minder vertrouwen in de democratie, verkiezingen en politieke partijen. Het tegenovergestelde geldt voor Duitsers: die geloven eerder dan in mensen vooral in democratische instituties, vakbonden en de Europese Unie.

De onderzoekers vroegen waarom iemand stemt: omdat hij het eens is met de ideeën van de gekozen partij of uit frustratie over de andere partijen - een tegenstem dus. Van de Nederlandse respondenten in het Kantar Public-onderzoek zei 15 procent uit frustratie te stemmen. Van de Britten deed 23 procent dat, Fransen en Duitsers scoorden respectievelijk 37 en 41 procent.

'Tegenstemmers in Nederland komen uit bij anti-establishmentpartijen als de Partij voor de Dieren, Denk, 50Plus en de PVV', zegt Tim de Beer, die voor Kantar Public onderzoek deed in Nederland. Stemmen uit overtuiging doen hogeropgeleide kiezers, wie lager is opgeleid stemt eerder uit protest, blijkt uit het onderzoek.

'De vragen in dit onderzoek zijn goed', zegt de internationaal bekende Nederlandse populisme-expert Cas Mudde, niet betrokken bij de Kantar Public-peiling, 'maar populisme is erg moeilijk te meten.' Een klassieke vraag bij populisme-onderzoek is: wilt u een sterke leider? 'Op Duitsland na zegt men daar in alle landen 'ja' op. De interpretatie is dat die mensen geen democratie willen. Maar dat is niet zo. Wat men wil is gewoon een daadkrachtige democratische politicus. Je meet met zo'n vraag veel meer de onvrede over de politieke klasse dan die over het democratische systeem.'

Volgens Mudde, hoofddocent politicologie aan de Amerikaanse University of Georgia, blijkt uit het onderzoek vooral veel ontevredenheid over de politiek. 'Populisten profiteren van politieke ontevredenheid, maar ze zijn zeker niet de enigen. Protest is niet per definitie populistisch - ook GroenLinks heeft flink geprofiteerd van proteststemmen.'

Opleiding is volgens de onderzoekers een belangrijke factor in de mate van tevredenheid over het functioneren van de democratie. Van alle Nederlandse respondenten is bijna tweederde daar tevreden over, aanzienlijk meer dan in Frankrijk en Groot-Brittannië. Lageropgeleiden zijn echter in ruime meerderheid uitdrukkelijk ontevreden. Hun stem gaat in Nederland vooral naar PVV en 50 Plus.

Ontevredenheid lijkt vooral de politiek en politici te gelden en minder 'politieke instituties' zoals democratie, de EU, de euro en de vakbonden. Over deze laatste onderwerpen denkt Duitsland veruit het positiefst. 'Nederland staat dicht bij Duitsland', zegt onderzoeker De Beer. Hij ziet een Nederlandse 'traditie' als het om populisme gaat: 'De elite die ontevreden populisten de wind uit de zeilen neemt door hun kritiek over te nemen. Pragmatische aanpassing, noemen we dat. De VVD werd de grootste en het CDA won zetels door een deel van de PVV-agenda over te nemen.'

Een kleine minderheid van 28 procent in Nederland, Groot-Brittannië en Frankrijk en 37 procent in Duitsland gelooft dat politici eerlijk zijn. 'Daarbij zien we weer een enorme onderwijskloof', zegt De Beer. 'Mensen met een lage opleiding zijn veel sceptischer en wantrouwend.' Ze geloven niet dat hun land nu een betere plek is om te wonen dan tien jaar geleden en verwachten ook niet dat het de komende tien jaar beter wordt.

Lees meer over populisme

Populisme-expert Cas Mudde: 'Proteststemmen zijn niet per definitie populistisch'
Dat Britten en Fransen een 'sterke leider die orde op zaken stelt' willen, betekent nog niet dat zij tegen de democratie zijn. Populisme-expert Cas Mudde: 'Ik zie een trend naar meer tegenstemmen'

West-Europese landen missen de wil tot overleven
Overmatige immigratie is de hoofdbron van populisme, vindt columnist Derk Jan Eppink. 'West Europese politiek-culturele elites zijn levensmoe. Het is mooi geweest. Ze laten de Westerse cultuur eroderen.'

Stem van het volk
Bij recente verkiezingen krijgen populisten veel stemmen. Maar waarom stemmen mensen op deze partijen? Hoeveel hebben kiezers van de PVV, het Front National, Trump en het AFD gemeen?