Kazuo Ishiguro in zijn tuin in Londen.
Kazuo Ishiguro in zijn tuin in Londen. © EPA

Literaire grootmeester van de vervreemdende sfeer

Britse schrijver Kazuo Ishiguro wint Nobelprijs voor Literatuur

Er is een buitenkant, en die kan harmonieus ogen. Maar daarachter en daaronder kolken de emoties. Zo gaat het eraan toe in de romans van Kazuo Ishiguro (geboren in Nagasaki, 1954), die op zijn vijfde jaar met zijn zusje en ouders van Japan naar Engeland kwam, en zijn geboorteland bijna dertig jaar lang alleen in zijn fantasie durfde te bezoeken.

Niet vaak laat hij interviewers thuis in Londen toe, maar als het gebeurt, doet een smetteloos Engels sprekende heer open ('mijn Japans is vreselijk') die thee aanbiedt alsof hij grote overeenkomsten vertoont met zijn beroemdste personage, de butler Stevens uit Remains of the Day (1989). Die heeft geleerd zijn gevoelens zo hardnekkig achter rituelen te verbergen, ook als er een romance mogelijk lijkt tussen hem en huishoudster Miss Kenton, dat hij juist kwetsbaar en ontroerend wordt.

Indirect schrijven, noemde Volkskrant-recensent Hans Bouman de methode van Ishiguro, die als eind-twintiger creative writing studeerde aan de Universiteit van East Anglia, en toen ontdekte dat er niets gebeurde wanneer hij zijn directe omgeving beschreef- 'ik kwam metrostation Camden Town uit, ging naar McDonald's en daar zag ik Harry, mijn vriend van de universiteit'. Bij de telg uit een oud samoerai-geslacht, en zoon van een oceanograaf die kwam te werken bij een Engels instituut dat midden in de bossen lag (zoon Kazuo wist niet precies wat vader daar uitvoerde, 'there was an air of secrecy about it'),  ging daarentegen ogenblikkelijk een luik open, zodra hij een verhaal schreef over Japan.

Altijd blijven de vertellers sereen en formeel op het hoofse af, maar de nachtmerrie waar ze in terecht zijn gekomen breekt door die buitenkant heen

Zijn twee vroegste romans, A Pale View of Hills (1982) en An Artist of the Floating World (1986), spelen beide in het Japan van net na de Tweede Wereldoorlog en de atoombommen, met personages die te midden van alle kolkende veranderingen op maatschappelijk en moreel gebied hun waardigheid proberen te behouden. Om van de loze lof van critici af te komen dat hij zo 'typisch Japans' delicaat schreef, koos Ishiguro voor zijn derde roman voor een uitermate Britse butler uit de jaren veertig, die terugblikt op zijn leven. Deze Stevens is in dienst van een belangrijke minister. 'Ik denk dat dat mijn metafoor is voor ons allemaal', zei Ishiguro tegen de Volkskrant in 1987, toen hij nog bezig was met de roman die hem wereldberoemd zou maken, mede door de Booker Prize en de verfilming met Anthony Hopkins in een onvergetelijke rol. 'We bevinden ons vlakbij waar belangrijke beslissingen genomen worden. Je kunt zo langs de Houses of Parliament lopen, op de tv barst het van de politici en ook op party's kom ik ze soms tegen. En toch kan ik, evenmin als die butler, iets bijdragen aan de wereld.'

Vanaf zijn vierde roman slaat Ishiguro de vleugels wilder uit, met surrealistische en labyrintische romans vol vreemde hotels, een merkwaardige mist uit de mond van een draak waardoor niemand nog bij zijn herinneringen kan (The Buried Giant, 2015), gangenstelsels, een detective die ook politieagent kan zijn en een onbekende vrouw die de verblufte hoofdpersoon laat merken al jaren een verhouding met hem te hebben. Altijd blijven de vertellers sereen en formeel op het hoofse af, maar de nachtmerrie waar ze in terecht zijn gekomen breekt door die buitenkant heen, en de lezer is ook al snel duidelijk dat hij de verteller niet kan vertrouwen.

De Engelse plattelandskostschool Hailsham in Never Let Me Go (2005), dat eveneens werd verfilmd, doet misschien nog herkenbaar aan. Maar op dit geïsoleerde instituut krijgen de leerlingen te horen dat er voor hen geen toekomst in het vat zit. Na hun volwassenwording moeten ze hun organen doneren, om meteen te sterven. Een onderwijzeres van Hailsham geeft toe: 'Ja, in veel opzichten hebben we jullie voor de gek gehouden (...) maar we hebben jullie gedurende die jaren beschermd, en we hebben jullie jeugd gegeven'. Een luguber toekomstbeeld, of een wijs sprookje? Geen ouder zal ontkennen dat een kind gelukkiger is wanneer het afgeschermd wordt voor (een deel van) de wereld der volwassenen, waarin iedereen ook nog eens uiteindelijk lijf en leden aan het verval en de dood zal moeten prijsgeven.

Als kind gaan we ervan uit dat de wereld mooi is, zei Ishiguro in 1995, toen The Unconsoled verscheen. 'Eenmaal volwassen komen we erachter dat we teerden op een leugen.' Zijn bijna zachtaardige stijl, en de vervreemdende sfeer waarop deze literaire grootmeester het patent heeft, maken de dreun van die prozaïsche les alleen maar ongenadiger.

Onverfilmbare boeken verfilmd

Drie van de zeven romans die Kazuo Ishiguro heeft geschreven zijn ook verfilmd. Het bleken knap lastige klussen voor filmmakers James Ivory, die Ishiguros The Remains of the Day (1993) en The White Countess (2005) naar het witte doek bracht, en Mark Romanek, die Never Let Me Go in 2010 regisseerde. Geen wonder als je bedenkt dat Ishiguro herhaaldelijk in interviews vertelde 'het liefst onverfilmbare boeken te schrijven'.

De Britse Japanner probeert in zijn boeken naar eigen zeggen steevast naar iets innerlijks te zoeken, 'gebaseerd op gedachten en herinneringen'. Wat volgens Ishiguro 'moeilijk op het scherm' over is te brengen. Dat betekent niet dat hij tegen filmbewerkingen van zijn boeken is. Integendeel. The Remains of the Day, met Anthony Hopkins en Emma Thompson in de hoofdrollen en goed voor acht Oscarnominaties, kon op zijn goedkeuring rekenen.

Als Ishiguro eenmaal klaar is met schrijven, denkt hij ook graag mee over een bewerking op het witte doek. Of schrijft persoonlijk mee aan het scenario voor de boekverfilming. Soms gaat Ishiguro zelfs nog een stap verder en schijft hij gewoon een filmscript in plaats van een boek. Dat was het geval met The Saddest Music in the World (2003) met Isabella Rossellini. Maar wat Ishiguro ook op papier noteert, het is altijd volgens hetzelfde basisprincipe: 'Ik wil dat mijn romans werken als romans en mijn filmscripts uitsluitend als film.'  

Door: Iñaki Oñorbe Genovesi