Een Iraanse studente protesteert tegen de economische malaise in Iran.
Een Iraanse studente protesteert tegen de economische malaise in Iran. © EPA

Iran overvallen door felste protesten in jaren: dit keer komen arme Iraniërs in verzet

Dodental loopt op tot twintig, honderden arrestaties

Bij protesten in diverse Iraanse steden zijn volgens de staatstelevisie de afgelopen nacht negen doden gevallen. In de hoofdstad Teheran zijn in totaal 450 personen gearresteerd die betoogden tegen de regering. De demonstraties komen als een verrassing voor president Rohani en zijn ministers. 'De opgekropte woede komt naar buiten.'

Duizenden Iraniërs gaan al vijf dagen de straat op om te demonstreren tegen het regime en de economische ongelijkheid in het land. Het zijn de grootste protesten in jaren, en de regering lijkt er volledig door te zijn overvallen.

De hoogste leider van het land, ayatollah Ali Khamenei, zei dinsdag dat 'vijanden van Iran' achter de demonstraties zitten. Hij zei niet op welke landen hij doelde. 'Dit keer zijn het niet de studenten en de middenklasse die de straat op gaan, maar de armeren bij wie het water aan de lippen staat', zegt Iran-deskundige Peyman Jafari, politicoloog aan de Universiteit van Amsterdam, over de onrust. 'De opgekropte woede komt bij hen naar buiten.'

Dertien doden

Bij de protesten zijn de afgelopen dagen nu zeker twintig betogers gedood en honderden gearresteerd; maandag zou een politieagent door een demonstrant zijn neergeschoten. Volgens de staatstelevisie kwamen veiligheidstroepen zondag in actie toen 'gewapende betogers' politiebureaus en militaire bases probeerden over te nemen. President Hassan Rohani zei maandag dat hij de onvrede over de economische situatie begrijpt en dat het de Iraniërs vrijstaat om kritiek te hebben, maar hij waarschuwde dat Iran zal afrekenen met 'relschoppers' die de demonstraties misbruiken.

De protesten begonnen vorige week donderdag in Mashhad, de tweede stad van het land. In eerste instantie gingen conservatieve hardliners de straat op om het economische beleid van de gematigde Rohani aan te vallen. 'Ze wilden laten zien dat de president geen oog heeft voor de armen, die de constant stijgende prijzen niet meer kunnen opbrengen', zegt Jafari. 'Maar ze verloren de controle toen steeds meer mensen zich bij het protest aansloten en de demonstraties zich over steden in het hele land verspreidden. De hardliners lijken zich in de eigen voet te hebben geschoten, want nu roepen demonstranten ook op tot het vertrek van de geestelijken en noemen hierbij zelfs de naam van de hoogste geestelijk leider Ali Khamenei.'

Nu gaan de armen de straat op

De president heeft zijn beloften niet waargemaakt

Fariborz Raisdana, criticus van het regime

De woede bij de bevolking is volgens Jafari aangewakkerd door de begroting die de president kort geleden aan het parlement heeft gepresenteerd. Hierin werden een aantal prijsverhogingen aangekondigd, zoals een verdriedubbeling van de prijs van benzine, maar Rohani gaf ook openheid van zaken over het geld dat naar instellingen gaat die in handen zijn van de geestelijken. 'Dat zette kwaad bloed', aldus Jafari. 'Wij krijgen het steeds slechter, zo voelt de bevolking, en het geld gaat naar de religieuze leiders.'

En dat terwijl het volk juist zo had gerekend op een verbetering van zijn situatie. Toen in 2015 een akkoord over het Iraanse kernprogramma werd gesloten met de Verenigde Staten en vijf andere landen, bezwoer Rohani dat de economie zou aantrekken. Dat is niet gebeurd: de werkloosheid is gigantisch (onder jongeren in de steden naar schatting 40 procent) en het leven wordt almaar duurder. Sommige levensmiddelen zijn de afgelopen maanden tientallen procenten duurder geworden. De sancties, die door de VS nog niet zijn opgeheven, zijn daar deels de oorzaak van, maar zeker ook de corruptie in het land, die Rohani beloofd had aan te pakken.

'De president heeft zijn beloften niet waargemaakt', zegt Fariborz Raisdana, een prominente Iraniër die bekendstaat als een criticus van het regime.

Sinds 2009 zijn er geen grote demonstraties meer geweest in het land, maar Raisdana ziet (nog) geen parallel met deze massaprotesten. 'Toen ging het om democratie, nu draait het vooral om economie', zegt de econoom en activist zondag telefonisch vanuit de Iraanse hoofdstad. Iraniërs gingen destijds de straat op na de herverkiezing van de ultraconservatieve Mahmoud Ahmedinejad tot president en de arrestatie van diens politieke rivalen. 'Nu gaat de werkende klasse de straat op, in 2009 was het vooral de intelligentsia die het initiatief nam.'

Ordetroepen

Raisdana vreest voor bloedvergieten als de protesten aanhouden, zoals deze ook in 2009 keihard werden neergeslagen. 'Ik ben bang voor een escalatie van het geweld', zegt hij. Ordetroepen staan volgens hem 'overal klaar om bij het minste of geringste op te treden, zelfs op betogers te schieten'. Of betogers zich laten afschrikken door de regering en de gevreesde Revolutionaire Garde, die dit weekeinde met hard ingrijpen hebben gedreigd, is moeilijk in te schatten. Raisdana: 'Het gaat om spontane acties, er zit geen organisatie achter.'

Ook Jafari durft hierover geen voorspellingen te doen. 'Misschien ebt het protest weer weg, maar het kan evengoed gebeuren dat de middenklasse zich erbij aansluit. Vooralsnog is dat niet gebeurd. Als ik moet schatten, dan zijn de afgelopen dagen tussen de vijftig- en honderdduizend mensen de straat op gegaan, in 2009 waren het er miljoenen.

'De protesten zijn wel veel feller dan in 2009 en de leuzen zijn ongekend radicaal. Sommige demonstranten roepen 'dood aan Rohani', 'dood aan Khamenei' en 'dood aan de dictator', maar Jafari ziet dat toch eerder als een uitlaatklep voor de opgekropte woede, dan een signaal dat het grootste deel van de bevolking het regime omver wil werpen.

'Maar het is zeer significant: deze protesten vergroten de druk op de regering van onderop, en daar schrikt het regime van. Ik verwacht dat het op de korte termijn gaat leiden tot repressie, maar de onvrede zal niet verdwijnen. Vermoedelijk volgen er daarom ook concessies, zoals het terugdraaien van de prijsstijging, en de kleine stapjes die Rohani al probeert te zetten, bijvoorbeeld het besluit van vorige week om vrouwen die geen hoofddoek dragen niet direct te arresteren. Want wat deze protesten wel duidelijk maken, is dat dit voorbij de strijd gaat tussen de conservatieven en de hervormers. Mensen willen echte veranderingen, ook op politiek vlak.'