Iraakse en Turkse troepen bewaken nu samen een van de belangrijkste Koerdische grensovergangen met Turkije

Referendum pakt uit als een fatale misrekening voor Koerden

Iraakse troepen hebben dinsdag een controlepost ingericht bij een van de belangrijkste grensovergangen tussen Turkije en de autonome Koerdische regio in het noorden van Irak. Het is voor het eerst in decennia dat het Iraakse leger posities inneemt aan de Turkse grens. Sinds de val van dictator Saddam Hussein in 2003 werd de gehele grensstrook tussen Irak en Turkije altijd door de Iraakse Koerden gecontroleerd.

Na het door de Koerdische regering georganiseerde referendum, eind september, over onafhankelijkheid voor de autonome regio had de Iraakse regering al gedreigd alle Koerdische grensposten te zullen overnemen. Bagdad beschouwt het referendum als illegaal. Met de stap dinsdag wordt voor het eerst uitvoering gegeven aan het dreigement.

Iraakse militairen namen posities in bij de grenspost Habur, tussen de steden Silopi (Turkije) en Zakho (Irak). De Koerdische controlepost iets verder landinwaarts blijft vooralsnog bestaan. Voertuigen die van het ene land naar het andere gaan, worden voortaan dus driemaal gecontroleerd.

De Turkse premier Binali Yildirim zei op de Turkse televisie dat de grens voortaan wordt bewaakt door Turkije in samenwerking met de centrale Iraakse autoriteiten. Ook Turkije was fel tegenstander van het Koerdische referendum. Iraakse militairen namen de afgelopen weken al deel aan militaire oefeningen aan de Turkse kant van de grens, samen met het Turkse leger.

Voertuigen die van het ene land naar het andere gaan, worden voortaan driemaal gecontroleerd

Een woordvoerder van de Koerdische regionale regering (KRG) benadrukte dat de Koerden de grensovergang niet hebben opgegeven. Er zijn gesprekken gaande over 'toezicht' door Bagdad, zei Hoshyar Zebari, een vroegere Iraakse minister die nu adviseur is van de KRG. Volgens hem gaan de Koerden in principe akkoord met zulk toezicht, teneinde de werkzaamheden op elkaar af te stemmen. Dat moet dan wel het resultaat zijn van onderhandelingen.

Controle over het grensgebied is van cruciaal belang voor de geheel door land omsloten Koerdische regio. Vanuit het noorden van Irak loopt een oliepijplijn naar Turkije. Olie is de voornaamste bron van inkomsten voor de Koerden.

De machtsverhouding tussen Bagdad en de KRG is ten nadele van de Koerden gewijzigd sinds het omstreden referendum over onafhankelijkheid. Dat heeft ook geleid tot het opstappen per vandaag van de Iraaks-Koerdische president Masoud Barzani. Het referendum pakte voor hem uit als een fatale misrekening.

Een ruime meerderheid stemde voor afscheiding van Irak, maar internationaal was er geen enkele steun voor het onafhankelijkheidsstreven, integendeel. Het Koerdische luchtruim werd door de Iraakse autoriteiten gesloten en buurlanden Turkije en Iran kondigden aan de grensovergangen te sluiten. Ook de Verenigde Staten lieten Barzani vallen.  

Een ruime meerderheid stemde voor afscheiding van Irak, maar internationaal was er geen enkele steun voor het onafhankelijkheidsstreven

De regering in Bagdad reageerde door het leger naar Kirkuk te sturen en naar andere steden die in juni 2014 door Koerdische peshmergastrijders op Islamitische Staat werden veroverd. De gehele gebiedsuitbreiding werd ongedaan gemaakt. De positie van Barzani werd hierdoor, na het feitelijk mislukken van het referendum, ernstig ondergraven.

De 71-jarige Barzani, een vroegere guerrillaleider, heeft de autonome regio bestuurd sinds 2005. Onder zijn leiding beleefde het gebied een opmerkelijke economische opbloei. Hij is lid van een van de twee familieclans die de Koerdische politiek in Irak decennia lang hebben overheerst. In 1979 volgde hij zijn vader Mustafa Barzani op als leider van de partij KDP. De andere clan, de familie Talabani, heeft de politieke partij PUK in handen.

In de toespraak op televisie zondag waarin hij zijn aftreden aankondigde, beschuldigde de Koerdische president de oppositiepartij van 'hoogverraad'. Milities van de PUK zouden de oliestad Kirkuk twee weken geleden zonder slag of stoot hebben overgedragen aan het Iraakse leger. De stad wordt door de Koerden beschouwd als deel van het Koerdisch gebied in Irak.

Ook dreigementen door de Iraanse Revolutionaire Garde hebben waarschijnlijk een rol gespeeld bij het opgeven door de Koerden van Kirkuk. Volgens waarnemers heeft Teheran de Iraakse premier Haider al-Abadi aangemoedigd een strafexpeditie te ondernemen tegen Barzani's regering.

De Iraniërs worden algemeen beschouwd als de grote winnaar van het machtsspel rond Iraaks Koerdistan na het referendum

Iran heeft zelf een Koerdische minderheid binnen zijn grenzen en moet niets hebben van het Koerdische onafhankelijkheidsstreven. Iran zal de grensovergangen met de Koerdische regio de komende dagen heropenen, zo deelde het Iraanse leger maandag mee, een dag nadat Barzani zijn aftreden had bekendgemaakt.

De Iraniërs worden algemeen beschouwd als de grote winnaar van het machtsspel rond Iraaks Koerdistan na het referendum. De Iraanse invloed, die al jaren sterk was in de hoofdstad Bagdad en de sji'itische delen van Irak, strekt zich daarmee uit tot het noorden van het land. Teheran heeft goede banden met de PUK. Het ziet ernaar uit dat die partij haar positie in het Koerdische politieke landschap zal verstevigen, ten nadele van Barzani's KDP.

'We zijn bezorgd dat de octopus zijn armen verder uitstrekt in het noorden', zei Ahmed Asi al-Obeidi, een soennitisch stamhoofd in Kirkuk, tegen persbureau Reuters. 'We hebben gezien tot welke problemen de Iraanse bemoeienis in andere delen van Irak heeft geleid. Als datzelfde gebeurt in de Koerdische gebieden, dan staat ons het ergste te wachten.'