Housseins familie vertrok naar het kalifaat, waar zijn zoon stierf. Hij doorbreekt taboes en vertelt zijn verhaal

'IS heeft mijn halve gezin in beslag genomen'

Hij durft als een van de weinige achterblijvers te spreken. Houssein over de dood van zijn zoon en de strijd voor zijn kleinkinderen, die hij nog nooit heeft ontmoet.

Een sprankje hoop ontkiemde, toen hij vorig najaar het nieuws hoorde dat coalitietroepen de aanval op Mosul hadden ingezet. Houssein (56), vader van Syriëgangers, bad dat het kalifaat snel zou afbrokkelen. 'Vóór de strijd om Mosul ging ik ervan uit dat ik mijn kleinkinderen nooit zou zien. Mijn dochter gelooft heilig in het kalifaat. Uit eigen beweging zou ze nooit terugkomen. En voor mij was het onmogelijk mijn kleinkinderen daar op te zoeken.'

Inmiddels is het kalifaat in rook opgegaan. Waar de Nederlandse jihadstrijders zich bevinden, is onduidelijk. Liggen ze ergens onder het puin? Zijn ze in handen van sjiitische milities, van Koerden, van het Iraakse regime, van de Syrische president Bashar al-Assad?

Het is daar zo chaotisch. Ik ben bang voor wraakacties. Ze zijn niet veilig

Half oktober kwamen journalisten enkele westerse vrouwen op het spoor in een vluchtelingenkamp net buiten Raqqa, de voormalige hoofdstad van het kalifaat. Onder hen Housseins ex-vrouw, zijn dochter Meryem en zijn twee kleindochters van 4 en 2 jaar. Waar ze nu verblijven, weet Houssein niet.

Die onzekerheid is ondraaglijk. 'Elk draadje informatie is welkom', zegt hij. 'Het is daar zo chaotisch. Ik ben bang voor wraakacties. Ze zijn niet veilig. Ik zou mijn kleinkinderen zo graag in de armen sluiten.'

Houssein appt geregeld met lotgenoten, die hij kent van het Platform Achterblijvers, dat is opgezet door het Samenwerkingsverband Marokkaanse Nederlanders. 'Iedereen vindt dat Nederland zich meer moet inspannen om onze kinderen terug te halen', zegt hij. 'Zij zijn onschuldig. Ze kunnen er niets aan doen dat ze door hun ouders zijn meegenomen naar een oorlogsgebied, of daar zijn geboren. Het zijn Nederlandse onderdanen.'

Misschien kan mijn verhaal jongeren van het radicale dwaalpad brengen, al is het er maar één

Houssein is een van de weinige 'achterblijvers' die het schaamte- en schuldgevoel hebben afgeschud en met naam en foto hun verhaal durven te vertellen. Hij spreekt onbevangen, verbergt zijn emoties niet en trotseert schijnbaar moeiteloos sociaal-culturele taboes. Zo zegt hij hulp te hebben ingeroepen van een psycholoog, na de dood van zijn 15-jarige zoon Ilyas. 'Pas na acht maanden, op aandringen van mensen uit mijn omgeving die zagen dat het niet goed met me ging.' De enige voorwaarde die Houssein stelt, is dat zijn familienaam en woonplaats niet worden genoemd (ze zijn bij de redactie bekend). Om veiligheidsredenen.

'Ik heb toch niets meer te verliezen', zegt Houssein. 'Ik ben sinds de dood van Ilyas alleen maar aan het overleven. Misschien kan mijn verhaal jongeren van het radicale dwaalpad brengen, al is het er maar één. Of ministers, ambtenaren, politieagenten, docenten meer begrip bijbrengen voor de achterblijvers.'

IS heeft mijn halve gezin in beslag genomen

Familieleden Syriëgangers: Nederland, haal onschuldige kinderen weg uit voormalig kalifaat

Nederland moet meer doen om kinderen van Syriëgangers weg te halen uit het voormalige kalifaat. Die kinderen zijn onschuldig en hebben niet zelf voor IS gekozen. Ze lopen gevaar en Nederland laat ze aan hun lot over. Dat zeggen vijf familieleden van Syriëgangers tegen de Volkskrant.

De bom die Ilyas doodde, viel op 2 juni 2015 om 6.02 uur. 'Mijn zoontje was nog maar een paar maanden in het kalifaat. Hij was meegenomen door mijn ex, zonder dat ik het wist. Hij was een van de bewakers van een wapendepot in Bab el Abyad. Er vielen zes doden, onder wie de Nederlander Jermaine W. (ex-terreurverdachte uit de Hofstadgroep, red.). De IS-aanhangers zeggen dat hij door de coalitie, door de Amerikanen, is gedood. Ik moest trots zijn, hij was als martelaar gestorven. Zo zie ik het niet. Hij is gedood door IS. De coalitietroepen deden niet anders dan hun plicht: het barbaarse kwaad uitroeien. Ik ben mentaal kapot gemaakt door IS. Die heeft mijn halve gezin in beslag genomen.'

Het eerste gezinslid dat door IS naar oorlogsgebied werd gelokt, was zijn dochter Meryem. Ze reisde eind 2012 uit, ze was toen 24. Houssein: 'Ze behoorde tot de eerste lichting Syriëgangers. Toen ze nog in Nederland was, wist ik al dat het hartstikke fout zat. Ze woonde radicale lezingen bij, was helemaal doorgeschoten in haar islam. Zo'n vier maanden voor haar vertrek zag ik in een winkelcentrum in Zoetermeer, waar mijn ex na de scheiding was gaan wonen, een vrouw in nikab lopen. 'Hé papa', riep die vrouw. Het was Meryem. Ze had altijd al een hoofddoek gedragen en ging, anders dan haar oudere zus, nooit naar de disco. Maar een nikab? Kort daarna is ze vertrokken. Pas later hoorde ik dat ze in Syrië zat, haar radicale vriend Salaheddine achterna.'

Na de dood van Ilyas wilde Houssein het naadje van de kous weten. Hij ging zelf op onderzoek uit, pijnigde zijn hersenen. Wat heeft hij verkeerd gedaan? Wat heeft hij over het hoofd gezien? Hij, 'een gematigde, gewone moslim', zoon van een analfabete gastarbeider, heeft zijn vier kinderen vrij opgevoed. Hij bracht en haalde zijn oudste dochter naar en van de disco. Vierde Sinterklaas, tegen de zin van veel moslims in. Heeft dat Meryem opgebroken? Werd het gezin in moslimkringen als te westers gezien? Maar ze deden toch ook aan ramadan, aan het Suikerfeest, het Offerfeest.

Na een gearrangeerd huwelijk van zestien jaar zijn Houssein en zijn ex in 2004 gescheiden. Zijn ex, Meryem en Ilyas verhuisden enkele jaren na de scheiding naar Zoetermeer. Was het de scheiding? Die was niet bitter, ze zijn zonder ruzie uit elkaar gegaan. Hij had ook best goed contact met Ilyas, zegt hij. 'Ons laatste gesprek ging over rapmuziek, merkkleding, sciencefictionfilms.'

Heeft u antwoord gekregen op al uw vragen?

Ik kan nog steeds niet begrijpen dat het lieve meisje van toen zich heeft laten meeslepen door die barbaarse ideologie

'Niet helemaal. Ik heb nog altijd dat beeld van mijn lieve dochtertje, op haar driewielertje, op de schommel in de speeltuin. Ik kan nog steeds niet begrijpen dat het lieve meisje van toen zich heeft laten meeslepen door die barbaarse ideologie. In het begin vraag je je af: ligt het aan de opvoeding, aan de gezinssituatie?

'Niemand van de lotgenoten heeft het vertrek van hun kinderen zien aankomen. Voor ons is het nog steeds een nachtmerrie. Je denkt: daar ga ik straks uit ontwaken, maar je blijft steken in die boze droom. Al weet ik nu dat het iedereen kan overkomen, waar je ook vandaan komt, of je nu hoog- of laagopgeleid bent.'

Wat heeft u wel kunnen achterhalen?

Het frappante is dat dit alles gebeurde om de hoek bij de AIVD, onder het toeziend oog van de landelijke politie. Ze waren in het vizier

'De rol van de extremistische prediker Mohamed Talbi en de laksheid van de overheid. Mijn speurtocht leidde naar de Al Qibla-moskee in Zoetermeer, waar Talbi actief was. Hij had daar veel invloed. Ik heb met het moskeebestuur gesproken. Dat was machteloos. Twee keer deden ze aangifte tegen hem. Daar is niets mee gedaan. Talbi's aanhang had bijna de moskee overgenomen. Hij ronselde voor de jihad. Meryem was in zijn ban. Evenals haar vriend Salahedinne, die een half jaar eerder was uitgereisd.

'Later hoorde ik dat Meryem en ook mijn ex al een tijd lang werden gemonitord door de diensten. Mijn ex gaf woonkamerlezingen in Zoetermeer. Talbi kwam bij haar over de vloer. Dan gingen ze zogenaamd de Koran reciteren. We hebben gezien waar dat toe heeft geleid.

'Het frappante is dat dit alles gebeurde om de hoek bij de AIVD, onder het toeziend oog van de landelijke politie. Ze waren in het vizier. Het is bijna een actiefilm.'

Ilyas was 14 toen hij vertrok. Kon dat zomaar zonder uw toestemming?

'Ik had mijn handtekening gezet. Geen moment eraan gedacht dat mijn ex hem zou kunnen meenemen. Een jaar voor haar uitreizen was ze met Ilyas op vakantie geweest naar Turkije. Van haar familie hoorde ik, pas veel later, dat ze Meryem heeft ontmoet bij de grens met Syrië. Had ik dat eerder geweten, dan had ik zeker argwaan gehad. Ik dacht dat ze samen op vakantie gingen naar Marokko.

'Mijn ex kwam niet terug en niemand die mij informeerde. Pas drie weken later trok de school aan de bel. Ilyas was niet komen opdagen. Over de school heb ik niets dan goeds. Toen ze hoorden van de dood van Ilyas, hebben ze me een dvd opgestuurd van de musical waar mijn zoontje aan mee had gedaan. Misschien verzacht dat de pijn, zeiden ze. Prachtig.'

U knokt nu voor uw kleinkinderen, die u nooit heeft ontmoet. Weet u hoe ze eruit zien?

Bij die foto's dacht ik: Meryem, hoe kan je jezelf recht in de spiegel aankijken?

'Mijn dochter stuurde me via WhatsApp weleens foto's. Dat was in de tijd dat het kalifaat begon te groeien, toen er nog geen oorlog was. Huiselijke foto's. Heel gezellig. Dat soort plaatjes zag ik ook bij lotgenoten. De lieve zoon of dochter, gefotografeerd in de boomgaard, of ergens aan de rand van een zwembad van een riante villa. Die woningen hebben ooit toebehoord aan Syrische artsen, advocaten of zakenlieden die goed hebben geboerd en die nu ergens in een asielzoekerscentrum in Europa zitten. Ze zijn verjaagd door malloten uit Den Haag, Amsterdam, Zoetermeer, Gouda. Bij die foto's dacht ik: Meryem, hoe kan je jezelf recht in de spiegel aankijken?'

Zij is wel uw dochter.

'Je wenst het allerbeste voor je kind. Een fijne baan. Huisje, boompje, beestje, als ze dat wil. Je hoopt op een mooie toekomst. Dan vergaat je wereld als je nu haar toekomst ziet. Die is het tegenovergestelde van waar je op hebt gehoopt. Kwellend is de gedachte dat zij hier in haar volle bewustzijn voor heeft gekozen.

'Volwassenen die terugkomen, moeten worden vastgezet en berecht. Ze hebben zich bij een terroristische organisatie aangesloten. Wel moet worden onderzocht of ze wat op hun kerfstok hebben. Daar kan de rechter dan een oordeel over vellen. We leven godzijdank in een rechtsstaat.

Mijn islam heeft hier niets mee te maken

'Maar we moeten niet naïef zijn. Niet te makkelijk trappen in de verdediging die ze optrekken nu het kalifaat is verslagen. Nu zeggen ze dat ze nooit van plan zijn geweest de wapens op te pakken. Ze zijn er naartoe gegaan om humanitaire redenen, om de onderdrukten, de slachtoffers van Bashar, te helpen. In combinatie met dat ze daar hun geloof konden belijden op een manier die hun in het Westen niet is gegund.

'Maar we hebben ook gezien hoe trots ze waren bij het uitroepen van het kalifaat. We hebben beelden gezien van westerse strijders met kalasjnikovs in de hand die ons bedreigden: 'Wij komen jullie ongelovigen in het Westen een lesje leren. Wij zullen jullie van de aardbodem vegen.' Uit naam van de islam. Dat doet mij als moslim ontzettend veel pijn. Mijn islam heeft hier niets mee te maken. Zij hebben nooit onze democratische rechtsstaat aanvaard. Nu ze in het nauw zijn gedreven, zijn ze bereid voor het bankje te verschijnen. Dan denk ik, wat raar.'

Terugkeerders gaan een deradicaliseringsgtraject in. Wat verwacht u daar van?

Als je ideaal zo ver gaat dat je geweld mag toepassen en dat goedpraat, dan geloof ik niet in deradicaliseren

'Ik heb daar niet veel mee. Zij zijn ervan overtuigd dat hun geloof het enige ware geloof is. Hun ideologie is zo diep geworteld. Als je ideaal zo ver gaat dat je geweld mag toepassen en dat goedpraat, dan geloof ik niet in deradicaliseren.'

Betekent dit dat u de rest van uw leven op uw hoede moet zijn voor uw dochter?

'Niet wat het gebruik van geweld betreft. Wel dat ze overtuigd blijft van die ideologie, terwijl dat natuurlijk van de zotte is.'

Bent u bang voor uw kleinkinderen? Die hebben misschien wel onthoofdingen geoefend op een teddybeer.

Hoe langer onze kleinkinderen daar blijven, des te groter het gevaar dat ze net zo worden als papa of mama

'Hoe langer onze kleinkinderen daar blijven, des te groter het gevaar dat ze net zo worden als papa of mama. Voor de allerkleinsten is er nog goede hoop. Die van mij zijn 4 en 2. Nog jong. Als de kinderen ouder zijn, hebben ze al veel meer bewust meegemaakt. Geweld, misdadige dingen. Kinderen hebben onthoofdingen gezien. Zwaar traumatiserend. Hoe moet je die behandelen, waar moeten we beginnen? Daar heeft niemand ervaring mee.

'Maar ze moeten eerst hier zien te komen. En dat lukt niet als Nederlanders niet actief worden teruggehaald. Het kalifaat bestaat niet meer. Dat betekent niet dat Syriëgangers afscheid hebben genomen van die ideologie. Waar gaan ze heen als Nederland ze niet terughaalt? Gevaar stichten in Somalië, Libië? Gaan ze door met strijden tegen de vijand, de sjiieten, de ongelovigen, voor een nieuw kalifaat? Haal ze gecontroleerd terug, dan heb je er beter zicht op. Dan neem je een deel van het gevaar weg.'


De man die voorging op het jihadpad

Hij staat ook wel bekend als Abu Bashir al-Hollandi, de radicale prediker Mohamed Talbi (47), die jarenlang actief was in de Al Qibla-moskee in Zoetermeer. In oktober 2013 reisde hij uit naar Syrië. Kort daarna riep hij op YouTube Nederlandse jongeren op hem te volgen. Al zeker drie jaar is niets meer van hem vernomen. Hij zou hoog zijn opgeklommen bij IS. Of hij nog leeft, is onduidelijk.

Talbi was aanvankelijk een populair figuur in de Zoetermeerse moskeegemeenschap. Hij sprak Nederlands, hield jongeren van het criminele pad, dachten de ouders. Van 2005 tot 2007 was hij moskeevoorzitter. Daarna gaf hij Arabische les aan jongeren. Talbi's opvolger Mohammed Boudadi raakte in de zomer van 2012 in conflict met hem. Talbi trok radicale jongeren aan uit Delft, Den Haag, Schiedam. Er brak een strijd los om de macht tussen Talbi's radicale aanhang en het moskeebestuur. In die periode deed het bestuur enkele keren aangifte, ook vanwege geweldsincidenten.

In september 2012 werd de kwestie-Al Qibla besproken in het driehoeksoverleg. Burgemeester Aptroot zag geen aanleiding in te grijpen. In een reconstructie van de machtsstrijd in NRC wijst politie Haaglanden erop dat 'overheden in 2012 veel minder alert waren op radicalisering'. Voorzitter Boudadi van het huidige moskeebestuur bevestigt met vader Houssein te hebben gesproken, maar wil daar verder niets over kwijt.