Filipijnse activisten vieren de uitspraak van het Hof over de onrechtmatige territoriale claims van China over de Zuid-Chinese Zee.
Filipijnse activisten vieren de uitspraak van het Hof over de onrechtmatige territoriale claims van China over de Zuid-Chinese Zee. © AFP

Hof hekelt onrechtmatige activiteiten China in Zuid-Chinese Zee

De Filippijnen zijn op alle punten in het gelijk gesteld in hun conflict met China over de Zuid-Chinese Zee. De Chinese maritieme claims in het gebied zijn door een tribunaal van het Permanente Hof van Arbitrage niet erkend. Er is 'geen juridische basis voor de historische aanspraken op grondstoffen binnen de negen strepen-lijn', concludeerden de vijf rechters in Den Haag. Met die negen strepen, geplaatst op zeekaarten met een beroep op historische aanspraken, eist China bijna 90 procent van de Zuid-Chinese Zee op.

Bang voor gezichtsverlies

'De Chinese leiders zijn bang gezichtsverlies te lijden', zegt sinoloog Henk Schulte Nordholt, auteur van het veelgeprezen boek China & de barbaren in een interview met de Volkskrant. (+)

Het tribunaal kon geen directe uitspraak doen over territoriale claims en ook niet over overlappende zeerechten van landen - het Zeerechtverdrag Unclos staat dat niet toe. Maar binnen die beperkingen heeft het tribunaal het Chinese activisme in de Zuid-Chinese Zee, zoals de aanleg van kunstmatige eilanden, zoveel mogelijk ingeperkt. Het velt een spijkerhard oordeel over het belang van de 'historische rechten', waarop China zich baseert.

Die hebben namelijk geen betekenis, omdat zij 'niet compatibel zijn met de exclusieve economische zones' die het Zeerechtverdrag aan landen toekent. Dat Chinese vissers al lang gebruik maken van de eilanden, is prima, 'maar er is geen bewijs dat China historisch bezien exclusieve controle over de wateren of de grondstoffen heeft uitgeoefend'.

Filippijnen

Daarentegen hebben de Filippijnen wel een exclusieve economische zone van tweehonderd zeemijl vanaf de eigen kust, dus tot bij de omstreden Spratly-eilanden. Alle Chinese activiteiten die daar binnen hebben plaatsgevonden, vormen een inbreuk op 'de soevereine rechten van de Filippijnen'. Ook heeft de Chinese kustwacht 'illegaal een serieus risico op botsingen genomen toen Filipijnse boten fysiek werden tegengehouden.'    

Op milieuvlak krijgt China er ook flink van langs. 'China heeft ernstige schade toegebracht aan koraalriffen' bij de aanleg van eilanden. Dat is in strijd met zijn 'verplichting om kwetsbare ecosystemen te beschermen en de leefomgeving van bedreigde diersoorten'. Met name faalden de Chinese autoriteiten in het stoppen van vissers die 'bedreigde zeeschildpadden, koraal en reusachtige schelpdieren op een aanzienlijke schaal' hebben weggehaald. China-kenner Henk Schulte Nordholt noemt deze passage 'verheugend', omdat het Chinese milieubewustzijn 'niet al te best is ontwikkeld'.

Afdwingen

Het Hof heeft geen machtsmiddelen om de uitspraak af te dwingen. Internationaal is die wel van belang, omdat nu vast staat wat het internationale recht zegt over de slepende conflicten. Otto Spijkers, onderzoeker bij zeerecht-instituut Nilos, juicht de uitspraak toe, 'omdat de rechters duidelijk niet zijn gezwicht voor druk'. In de voorbije weken ontketende China een pr-offensief om zijn reputatieschade te beperken. Nu de autoriteiten hebben aangegeven zich niet aan de uitspraak te houden moet China volgens Spijkers 'letten op zijn eigen reputatie. Het internationaal recht overleeft dit wel'.

'China zal door deze uitspraak zijn gedrag niet vandaag of morgen veranderen, maar de hoop is wel gerechtvaardigd dat dit op langere termijn toch wel gaat gebeuren. Met name gaat het dan om het beginsel van de vrijheid van scheepvaart in dit gebied', meent Joris Larik, expert internationaal recht bij The Hague Institute for Global Justice. Wat hem betreft 'maakt het tribunaal heel duidelijk dat de Zuid-Chinese Zee door landen moet worden gedeeld en niet exclusief aan één land toebehoort'.

'De Filipijnen hebben het slim gedaan'

In de ogen van Larik valt goed te verklaren waarom de uitspraak voor China vernietigend is uitgevallen. 'De Filippijnen hebben het slim gedaan door geen grote woorden als soevereiniteit te gebruiken, maar door te focussen op de juridisch-technische merites van de zaak. China gebruikte die grote woorden wel, maar is tegelijkertijd niet op komen dagen bij het tribunaal omdat het de rechtsmacht ervan niet wilde erkennen. Dat was tegenstrijdig. Als je een inhoudelijke positie inneemt, kom dan ook naar Den Haag om je zaak te bepleiten.'

Ondanks die afwezigheid heeft het VN-tribunaal wel duidelijk zijn best gedaan het Chinese standpunt mee te laten wegen, zegt Spijkers: 'China heeft een grote fout gemaakt door niet aan de procedure mee te doen. Maar je kunt niet zeggen dat het nu daarvoor de rekening gepresenteerd krijgt. Want de rechters zijn actief op zoek gegaan naar bewijsstukken en argumenten ten faveure van China. Daarvoor hebben ze onder meer archieven in Frankrijk en Groot-Brittannië geraadpleegd'. Die zoektocht kon niet in Chinese archieven plaatsvinden, omdat het tribunaal niet door China werd erkend.

Of de Filippijnen baat bij deze uitspraak gaan krijgen, hangt volgens Larik af van de manier waarop de nieuwe president Duterte met het vonnis omgaat. 'Hij kan het beter niet als een nationale overwinning afschilderen, maar als winst voor alle landen in de regio. Wanneer die samen optrekken valt China wellicht op termijn tot ander gedrag te bewegen.' Om zijn soevereine rechten eigenhandig gerespecteerd te krijgen, beschikt Duterte 'realistisch gesproken over niet veel mogelijkheden'.

Permanent Hof voor Arbitrage

Niet eerder in zijn 117 jaar oude bestaan wist het Permanent Hof van Arbitrage zozeer de ogen op zich gericht als dinsdag.  Miljoenen Aziaten hadden plots aandacht voor Den Haag. Daar deden vijf rechters in een door het Hof apart gevormd Tribunaal uitspraak in de zaak de Filippijnen vs. China. Van een openbare zitting was overigens geen sprake: het Hof stuurde het vonnis eerst naar beide regeringen, waarna de rest van de wereld per mail en via de site op de hoogte van de uitspraak werd gesteld. De site bleek nauwelijks bereikbaar, wat een golfje speculatie over obstructie door Chinese hackers teweeg bracht. Chinese staatsmedia schilderden het Hof af als een verlengstuk van westerse mogendheden, met name van de VS. Het Tribunaal werd geleid door een Ghanees, Thomas Mensah. Hij werd bijgestaan door vier Europese collega's: een Fransman, een Pool, een Duitser en een Nederlander, Fred Soons, hoogleraar internationaal publiekrecht in Utrecht.