Het wordt langzaam duidelijk: geen land kan de gevolgen van klimaatverandering alleen dragen

Rijke landen zullen arme landen hierbij moeten steunen

De overstromingen deze week in de VS en Zuid-Azië zijn voorproefjes van de toekomst. Internationale samenwerking is noodzakelijk om de aarde erop in te richten. Maar daar heeft Trump geen cent voor over.

Het was alsof het klimaat ons deze week iets duidelijk wilde maken. President Trump, die klimaatverandering ooit een door de Chinezen bedachte hoax noemde, moest op bezoek in Houston, de ondergelopen oliehoofdstad van zijn land, waar de raffinaderijen stillagen vanwege ongekende watersnood.

Het was sowieso een week van rampzalige overstromingen. De meeste aandacht ging uit naar Texas, waar orkaan Harvey 44 dodelijke slachtoffers maakte en voor 100 miljard dollar (ruim 84 miljard euro) schade aanrichtte. Veel minder aandacht kreeg Zuid-Azië, waar een zware moesson tot overstromingen leidde in de steden Mumbai en Karachi, de deelstaten Assam en Bihar en het land Bangladesh. Hier kwamen al zeker 2000 mensen om en raakten miljoenen anderen alles kwijt.

Het zijn, waarschuwen de klimaatwetenschappers, voorproefjes van de toekomst

Het zijn, waarschuwen de klimaatwetenschappers, voorproefjes van de toekomst. Hevige stormen en zware neerslag, maar ook ander extreem weer zoals langdurige hittegolven en droogte, zullen door de klimaatverandering steeds vaker voorkomen - en intenser worden.

Dat extreme weer wordt niet veroorzaakt door de klimaatverandering, maar er wel door beïnvloed. Dat is een kwestie van simpele fysica: de opwarming van de atmosfeer leidt tot de opwarming van de oceanen. Warmer zeewater produceert meer waterdamp, en warmere lucht neemt meer water op (7 procent meer per graad Celsius). Dat leidt weer tot een toename van het aantal extreme stormen - die tevens zwaarder worden, met meer neerslag.

Klimaatadaptatie

Een land als Nederland doet al volop aan klimaatadaptatie, op basis van de eeuwenlange ervaring met het water

De gevolgen zagen we deze week. Extreme neerslag (die in Europa deze eeuw zal verdrievoudigen, aldus een nieuwe Duitse studie) kan grote schade veroorzaken aan wegen en infrastructuur, overstromingen al helemaal. In 2050 krijgen naar schatting wereldwijd meer dan 450 miljoen mensen twee keer zo vaak met overstromingen te maken dan nu.

De problemen worden verergerd doordat veel mensen juist daar wonen waar de risico's het grootst zijn: in verstedelijkte gebieden langs rivieren en in rivierdelta's. Daar komen alle effecten van de opwarming bijeen: extreme stormen en neerslag en zeespiegelstijging (door uitzettend zeewater en smeltende poolkappen). Terwijl we die delta's compleet volbouwen en dichtplempen met cement.

Wat te doen? De klimaatverandering zelf valt niet meer te voorkomen (hooguit af te zwakken). Wel kunnen we ons voorbereiden op wat gaat komen door onze omgeving en steden veel beter in te richten op het veranderend klimaat en de onvermijdelijke schade van extreem weer zoveel mogelijk te beperken - klimaatadaptatie.

Dat is niet alleen een kwestie van overstromingsrisico's bijstellen en dijken verhogen, kusten versterken en stormvloedkeringen bouwen (al is ook dat nodig). Ruimtelijke ordening en waterbeheer moet vooral beter inspelen op natuurlijke processen: meer ruimte geven aan rivieren, meer capaciteit voor waterberging in steden, betere afwateringsystemen.

Een land als Nederland doet al volop aan klimaatadaptatie, op basis van de  eeuwenlange ervaring met het water, de poldertraditie van samenwerking, en ruime financiële middelen. Er ligt een samenhangend plan (de Deltabeslissing Ruimtelijke Adaptatie, onderdeel van het Deltaprogramma) dat onze verstedelijkte delta in 2050 volledig klimaatbestendig moet maken.

Buitenland

Het is duidelijk dat arme landen die klimaatadaptatie niet alleen af kunnen, rijke landen moeten daarbij helpen

In andere landen is dat veel minder vanzelfsprekend, zelfs in de VS. Steden als Houston en ook New Orleans (in 2005 getroffen door orkaan Katrina) zijn zonder veel planning en bouwregels ongeremd uitgedijd in een omgeving van graslanden en moerassen. Het natuurlijke absorptievermogen en de afwatering zijn door al die bebouwing verwoest. Water kan nergens meer heen.

Deze problemen zijn nog veel groter in de Derde Wereld, waar het tempo van zowel de bevolkingsgroei als verstedelijking het hoogst zijn. Deltametropolen als Lagos, Dhaka, Jakarta en Guangzhou groeien razendsnel door de massale migratie van arme plattelanders op zoek naar werk. Dit leidt tot een totaal ongerichte urbanisatie die veilig, gezond noch klimaatbestendig is.

Dat bleek deze week bij de overstromingen in Mumbai (22 miljoen inwoners), waar nu enkele tientallen, maar in 2005 nog 500 doden vielen. Ongebreidelde bebouwing heeft alle wetlands rond de stad verwoest. Mangrovebossen die watervloeden opnamen en tegen stormen uit zee beschermden zijn gekapt en bebouwd. Riviermondingen en afwateringen zijn verstopt met afval.

Veel Indiase steden zoals Chennai hebben na rampzalige overstromingen plannen gemaakt om hun infrastructuur en waterbeheer klimaatbestendiger te maken. Cruciaal is het saneren van de slums, de armenwijken die vaak in lage gebieden of op hellingen zijn gebouw en dus extra kwetsbaar zijn, zoals de aardverschuiving vorige maand in Freetown, Sierra Leone, liet zien.

Zulke klimaatadaptatieplannen moeten alomvattend zijn: van herbebossing van rivierdalen tot armoedebestrijding, van doordachte ruimtelijke ordening en strengere bouwvoorschriften tot betere rampenbestrijding en early warning-systemen. Want als het een keer misgaat, vallen er geen tientallen doden, zoals bij Harvey, maar 138.000, zoals bij cycloon Nargis in Myanmar in 2008.

Het is duidelijk dat arme landen die klimaatadaptatie niet alleen af kunnen. Rijke landen moeten daarbij helpen, zoals ook in 2015 afgesproken in het akkoord van Parijs. Als afgelopen week één ding duidelijk maakt, dan is het dit: geen stad en geen land kan de gevolgen van klimaatverandering alleen dragen. Het is een zaak van internationale samenwerking, zoals via het klimaatfonds van de VN. Dat fonds waarin president Trump geen cent wil steken.

Verbetering: In een eerdere versie van dit artikel meldden we een schadebedrag van 42 miljard euro. Het juiste bedrag ligt veel hoger: 100 miljard dollar, omgerekend ruim 84 miljard euro.