Günter Grass dineert in 1999 met prinses Christina van Zweden nadat hij de Nobelprijs voor de Literatuur heeft ontvangen.
Günter Grass dineert in 1999 met prinses Christina van Zweden nadat hij de Nobelprijs voor de Literatuur heeft ontvangen. © REUTERS

Duitse schrijver Günter Grass (87) overleden

De Duitse schrijver Günter Grass is vandaag overleden in de stad Lübeck. Dat heeft zijn uitgever Steidl Verlag bekendgemaakt. In 1999 ontving hij de Nobelprijs voor de Literatuur. Grass is 87 jaar oud geworden. 

Postuum Günter Grass

Günter Grass zal voortleven als de schrijver die, samen met Heinrich Böll en Siegfried Lenz, het gezicht van de naoorlogse Duitse literatuur heeft bepaald. Zijn meesterlijke omgang met taal en de kracht van zijn verbeelding gaven die literatuur een nieuwe uitstraling die verder reikte dan Duitsland, schrijft Jan Luijten in het postuum van Günter Grass.

Grass blies de Duitse taal en literatuur nieuw leven in na de Tweede Wereldoorlog. Zijn romandebuut is het beroemd geworden werk Die Blechtrommel (De blikken trommel) uit 1959. Het was in dat boek 'alsof de Duitse literatuur een nieuw begin maakte, na tientallen jaren van linguïstische en morele verwoesting', aldus het Nobelcomité. Samen met Kat en Muis (Katz und Maus) en Hondenjaren (Hundejahre) vormden ze de zogenoemde Danzig-trilogie.

De trilogie laat de reactie van Duitsland zien op de opkomst van het nazisme, de verschrikkingen van de oorlog en de schuldgevoelens die overbleven nadat Duitsland was verslagen. Grass putte vaak uit zijn eigen ervaringen als militair en krijgsgevangene van de Amerikanen. Met zijn werken gaf Grass een stem aan de generatie die opgroeide ten tijde van de nazi-terreur. Zijn laatste boek was De woorden van Grimm uit 2010.

Grass stierf aan de gevolgen van een infectie, zei een woordvoerster van het museum Günter Grass-Haus. Zijn boeken spelen vooral in Danzig, nu de Poolse stad Gdansk, waar Grass op 16 oktober 1927 werd geboren en opgroeide in een koopmansgezin. Zijn moeder was een etnisch Kasjoebische katholiek, zijn vader was Luthers en Duits.

Geschiedenis van Duitsland

Lang werd gedacht dat Grass tijdens de Tweede Wereldoorlog werd opgeroepen voor de Duitse marine. In 2006 maakte hij in zijn boek De rokken van de ui (Beim Häuten der Zwiebel) bekend dat hij zich op 15-jarige leeftijd vrijwillig had aangemeld. Twee jaar later werd hij opgeroepen voor de Waffen-SS, de paramilitaire tak van de SS.

In De rokken van de ui vertelt Grass wat voorafging aan zijn schrijverschap. Het boek begint in 1939 bij het uitbreken van de Tweede Wereldoorlog en eindigt op het moment dat hij samen met zijn vrouw Anna, een balletdanseres, naar Parijs is verhuisd, waar hij zijn debuutroman De blikken trommel schrijft.

Volgens zijn Nederlandse uitgever Meulenhoff is het boek De rokken van de ui niet alleen een ontroerende persoonlijke geschiedenis, het is ook een geschiedenis van Duitsland en van de wereld.

Grass raakte niet alleen in opspraak vanwege zijn eigen oorlogsverleden, maar later ook om zijn omstreden houding ten aanzien van Israël. In 2012 schreef hij een gedicht waarin hij de westerse hypocrisie over het atoomprogramma van Israël hekelde. Ook noemde hij Israël een grote bedreiging voor de 'reeds fragiele wereldvrede'. Hij werd vervolgens door Israël tot persona non grata verklaard.

Reacties Duitsland

Van alle kanten stromen de bedroefde reacties binnen. President Joachim Gauck noemt Grass een groot auteur en een eigenzinnige, strijdbare politieke geest die 'discussies en kritiek niet vreesde en tientallen jaren een belangrijke invloed had in politieke debatten'. 'Zijn werk is een indrukwekkende spiegel van ons land en een blijvend onderdeel van het Duitse literaire en artistieke erfgoed', schrijft de president.

Partijvoorzitter Sigmar Gabriel van de SPD, de sociaaldemocratische partij waarbij Grass eind jaren zestig betrokken raakte, noemde Grass een lichtend voorbeeld, een goede vriend en een adviseur van de Duitse sociaaldemocratie. 'Met hem verliezen we een van de bekendste schrijvers van de naoorloogse periode en een bevlogen auteur en strijder voor de democratie en vrede. De SPD buigt voor Günter Grass.'

Ook minister van Buitenlandse Zaken Frank-Walter Steinmeier (SPD) reageerde snel op het overlijden van de beroemde schrijver. Hij noemde Grass een grote burger en zoon van de stad Lübeck, waar de Nobelprijswinnaar overleed. Ook de SPD-burgemeester van die stad, Bernd Saxe, reageerde bedroefd. 'Dit is een zwaar verlies voor Lübeck, maar ook voor de Duitse en internationale literatuur.

Directeur Jörg-Philipp Thomsa van het museum Günter Grass-Haus zei 'dankbaar te zijn voor de momenten die we met hem mochten delen'.