Desiré Delano Bouterse: van couppleger tot staatshoofd

Oud-legerleider begint aan zijn tweede ambtstermijn

Surinames meest omstreden man, Desiré Delano Bouterse, wordt vandaag weer in het parlement gekozen tot president. De sergeant van weleer is op de toppunt van zijn macht. Geliefd bij een fors deel van de Surinamers, getuige zijn verkiezingszege in mei. Gehaat door vele anderen, onder andere vanwege de Decembermoorden van 1982. Een profiel van Desi Bouterse (69), eerder verschenen in 2007. Van couppleger tot democratisch gekozen staatshoofd.

Paramaribo, kort na de sergeantencoup van 1980 die Desi Bouterse aan de macht bracht. De scheiding der geesten was onvermijdelijk geworden: zelfs zijn internaatvrienden gaven het op met Bouterse. Want de Desi die ze kenden, die uitblonk op het sportveld en altijd werd gekozen tot leider van het basketbal- en voetbalteam, was hun Desi niet meer. Ook al was hij opgeklommen tot de machtigste man van de jonge republiek Suriname. Desi was veranderd.

Een keer in de week zag de Nederlandse frater Laurenti Verhoeven de vrienden van weleer weer basketballen op het Bonifacius-internaat. 'Ze vroegen mij of ze het veld mochten gebruiken', vertelt Verhoeven (75) in het fratershuis in Paramaribo waar hij nog lange tijd woonde. 'Trots vertelden ze dat ze weer met Bouterse gingen sporten.'  

De eerste keer zag Verhoeven, die zich de leerling Bouterse nog goed kon herinneren ('Hij was geen uitblinker'), de legerleider verschijnen met zijn lijfwachten. Bewapend met uzi's. Verhoeven: 'Ik zei: Bouta, dit kan niet, de leerlingen doen je geen kwaad. De uzi's verdwenen meteen in de auto.'  

Maar een paar weken later zag hij 'Bevel' niet meer. Toen hij de groep vroeg wat er aan de hand was, kreeg Verhoeven te horen dat Bouterse in hun ogen de fratersopvoeding 'verloochende' met zijn gedrag als bevelhebber. Verhoeven: 'Ze herkenden hem niet meer. Ze vonden dat zijn adviseurs hem inpalmden. Hij werd toen voor de keus gesteld: voor de groep, of weggaan. Dit gaat fout, dacht ik. Op 8 december 1982, de dag van de moorden in Fort Zeelandia, moest ik meteen aan dit voorval denken.'

Gangmaker

Wat zou er van Desiré Delano Bouterse zijn terechtgekomen als zijn regime eind 1982, toen vijftien opposanten werden vermoord, niet was ontspoord? Zou hij, net als zijn Ghanese 'vriend' Jerry Rawlings die als president de macht vrijwillig overdroeg, thans de wijze staatsman uithangen? Geprezen door iedereen omdat hij vrijwillig de macht weer overdroeg aan burgers. Of zou Bouterse toen snel opzij zijn geschoven bij weer een staatsgreep? Om daarna te verworden tot slechts een voetnoot in de geschiedenis?  

Omdat '8 december' zo met Bouterse is verbonden, is het nog maar de vraag of een afgewogen portret van hem mogelijk is. Want de machtswellusteling die velen in hem zien, is voor zijn beste vrienden gewoon de man 'waar je graag bij wilt zijn'. 'Privé is hij altijd de gangmaker, een meester in het vertellen van moppen', vertelt Guilly van Holt, die Bouterse in 1981 leerde kennen toen hij een marathon organiseerde.  

Van Holt behoort tot de intimi van de ex-legerleider, een fanatiek liefhebber van zangvogels, die het liefst met vrienden ontspant op zijn plantage Brokobaka. 'Hij is een bosmens, daar is hij in zijn element. Je kunt je ontzettend met hem amuseren. Hij is een babbelaar en goede kaartspeler. Het valt niet voor te stellen dat hij wordt verdacht van 8 december.'

Opportunist

'In tegenstelling tot wat veel mensen denken, laat 8 december hem niet koud', zegt Laurens Neede (61), jeugdvriend en een van de sergeanten die na de staatsgreep een politieke rol vervulden. 'Het heeft zeker zijn leven beïnvloed. Hij praat er ook met mij over.'  

Machtsdronken. Bescheiden. Charmeur. Oud-dictator met bloed aan de handen. Cokehandelaar. Charismatisch politicus. Opportunist. En nu weer geliefd president, voor de tweede keer democratisch gekozen. Het is allemaal van toepassing op Surinames meest omstreden politicus ooit. Het ligt er alleen aan bij wie in Suriname je je oor te luister legt. Bij zijn grote schare aanhangers die '8 december' afdoen als een 'politiek spel'. Of bij zijn tegenstanders die niet kunnen wachten tot met zijn veroordeling een tragisch hoofdstuk wordt afgesloten.  

Hoe heeft het zo ver kunnen komen met de 'doorsnee Surinaamse jongen' die op 13 oktober 1945 ter wereld werd gebracht door Wilhelmina Gemert, na een kortstondige relatie met Desi Bouterse sr.? Desi belandde al jong op het internaat. Laurens Neede kende Bouterse toen al. 'We kwamen allebei uit arme gezinnen. Samen verkochten we op straat koek om wat geld binnen te halen. Maar het liefst sportte hij de hele dag.'

Drenthe

Eind jaren vijftig kreeg Verhoeven Bouterse onder zijn hoede. 'Desi was een middelmatige leerling waar je steeds achteraan moest zitten. Maar toen al luisterde iedereen naar hem. Als ik vroeg wie de jongens wilden hebben als aanvoerder, riepen ze meteen: Bouta! Het leiderschap zat er al vroeg in.'  

Bouterse ging naar de Handelsschool en daarna, 22 jaar oud, naar Nederland waar hij korte tijd als boekhouder bij Lips Sloten werkte. Hierna meldde hij zich bij het leger. In die Nederlandse jaren, van 1968 tot 1975, doorliep hij de Koninklijke Militaire School in Weert, trouwde hij in Rotterdam met zijn liefde uit Suriname Ingrid Figueira en werd hij gestationeerd in Drenthe en Seedorf. Neede en andere militairen die in 1980 bij de coup betrokken zouden raken, kwamen regelmatig bij hem over de vloer.  

Ook in Nederland viel Bouterses passie voor sport op. Hij meldde zich aan bij een atletiekvereniging in Steenwijk en schopte het zelfs tot het militair basketbalteam.  

'Elk uurtje dat hij vrij was, was hij aan het sporten', weet oud-sportinstructeur en dienstmaatje Menno Hoexum (55). Hoexum maakte Bouterse vanaf 1972 een jaar mee op de Johannes Postkazerne bij Havelte. 'Hij was een streber, een modelmilitair. Zijn tenue was altijd tot in de puntjes verzorgd. Alle speldjes die je maar kon behalen, zoals voor parachutespringen, kon je op zijn jas vinden.'

Sportinstructeur

In 1973 begon Bouterse in Hooghalen aan de opleiding tot sportinstructeur waar Hans Westerhof, de latere coach van PSV en Ajax, zijn klasseleraar was. Op vrijwel iedereen in die legerjaren liet hij de indruk achter van een bescheiden, rustig en vriendelijk persoon die nooit bij conflicten was betrokken. Hoexum: 'Ik heb nooit enige agressiviteit in hem gezien. Hij was een aardige, innemende vent. Wat er op 8 december gebeurde, heb ik nooit achter hem gezocht. Ik heb wel eens gedacht om hem op te zoeken en te vragen hoe het zo ver heeft kunnen komen.'  

Vlak voor de onafhankelijkheid van Suriname, keerde Bouterse terug. Hij maakte deel uit van een groep Surinaamse militairen in Nederland die, gelokt door een riante Haagse aanvulling op hun salaris, het kader van het nieuwe leger moesten versterken. Bouterse leidde het opleidingskamp bij de luchthaven Zanderij.  

Hij begon ook een boerderij om bij te verdienen. Aan het leger verkocht hij kippen, het ministerie van Binnenlandse Zaken benaderde hij met zijn sinaasappels. 'Hij vroeg me of hij wekelijks een halve zak mocht leveren', zegt toenmalig ambtenaar Eugene van der San. Hij is nu een van de presidentiële adviseurs van Bouterse. 'Ik keek naar hem op, omdat ik wist dat hij minstens drie keer zoveel verdiende als ik. Hij was een harde werker, iemand met karakter.'

Sterke man regime

In die jaren rommelde het in het leger. De onvrede onder de onderofficieren over hoe het leger werd geleid, nam toe. Over de oprichting van een vakbond, kwamen de sergeanten in conflict met de legertop en de regering. Vanaf januari 1979 - een jaar voor de staatsgreep - werden er straatacties gevoerd. Bouterse, Neede en andere sergeanten kwamen in die tijd regelmatig bijeen op de kamer van Van der San voor informatie over hun recht op vrije vakvereniging.

Op 25 februari 1980 kwam de crisis tot een ontlading en pleegden zestien sergeanten, onder wie Bouterse, Surinames eerste staatsgreep. In Nederland schoot Hoexum meteen in de lach. 'Nooit heb ik gedacht dat hij op deze manier in het nieuws zou komen.' Gaandeweg ontwikkelde de sportinstructeur zich tot de sterke man van het regime. Neede: 'In de militaire raad die het land regeerde, was hij het stilste van iedereen. Hij heeft langzaam de macht naar zich toe getrokken.'  

Bouterse leerde snel. 'Hij verstaat de kunst om mensen tegen elkaar uit te spelen', zegt vakbondsleider Marius Roosburg, toen actief in de linkse Volkspartij waartoe een deel van de militairen zich aangetrokken voelde. 'Na de coup vroeg hij onze voorzitter een nieuw burgerkabinet te formeren. Maar tegelijk had hij hetzelfde ook aan een andere politicus gevraagd.'

Tegencoup

Een paar maanden na de staatsgreep bezocht Verhoeven, die nooit had durven bevroeden dat Bouterse zou uitgroeien tot leider van het land, met een groep doofstomme leerlingen de kazerne. 'En frater, wat denkt u ervan?', vraagt Bouterse. Verhoeven: 'Ik zei: ik bemoei me niet met politiek, Bouta, maar weet wel wat je doet en doe geen domme dingen.' Bouterse antwoordde: 'We zullen het proberen, frater.'  

De rest is geschiedenis. Het krediet dat de militairen bij de bevolking hebben, ebt in de twee jaar die volgen weg. Maart 1982 lukt bijna een tegencoup. Een van de coupplegers wordt terechtgesteld. 'De Bouterse die ik de volgende dag op zijn kantoor zag, was helemaal veranderd', zei zijn toenmalige adviseur Rudi Kross later in Nieuwe Revu. 'Hij keek totaal anders uit zijn ogen.'

Laurens Neede was toen minister. 'Bij die tegencoup was hij in feite uitgeschakeld. Ik probeer niets te rechtvaardigen, maar 8 december is niet zomaar uit de lucht komen vallen.'   

Narcistisch

Zo'n negen maanden later, na veel politieke onrust, maken de militairen korte metten met vijftien prominente critici. 'Er was een tijd dat je dacht: ja, hij kan heel groot worden', zegt Edward Naarendorp (59), toen een van de linkse 'adviseurs' van de militairen. 'Maar Bouterse bleek toch een persoon met duidelijke tekorten en leemten.'

Parlementslid Winston Jessurun, die Bouterse al 35 jaar kritisch volgt, denkt niet dat de charismatische bevelhebber had kunnen uitgroeien tot een groot leider, gerespecteerd alom, als de moorden er niet waren geweest. 'Hij had daar de kwaliteiten, het karakter en de instelling niet voor. Bouterse vertoonde narcistische trekjes. Hij is altijd op eigen gewin uit geweest. Dat is de echte Desi Bouterse.'