De muur van Trump? Die heeft Obama al gebouwd

Teruglezen: Verkiezingen VS: de muur van Trump

Een muur tegen indringers uit Midden-Amerika. Dat is een stokpaardje van Donald Trump. Hij moest eens weten wat er op dit gebied al gaande is.

'Een muur van tien meter hoog is maar zo effectief als een ladder kort is'

Noordgrens: muur bij Arizona

De muur die Donald Trump langs de grens met Mexico wil optrekken, staat al in Nogales. Hij kronkelt over de heuvels en duikt dan dwars door het stadje, dat op de grens van Arizona en Mexico ligt. Achter het tien meter hoge hek van stalen buizen zie je de eerste huizen van het Mexicaanse Nogales, een stad die wel twintig keer zoveel inwoners telt als het stadje aan de Amerikaanse kant.

Hoe dichter je bij de grens komt, hoe duidelijker je voelt dat hier de breuklijn ligt tussen het rijke Amerika en de Derde Wereld. De shopping malls van de buitenwijken maken plaats voor vervallen winkeltjes waar je alles kunt krijgen tegen dumpprijzen: een paar jeans gaat voor 1 dollar. Voorbij de winkeltjes begint de grensovergang, een benauwend obstakel van hekken, verkeersdrempels, camera's en douaneagenten.  

'Een grens is niet wat ons scheidt, maar wat ons verbindt', luidt de poëtische tekst in een van de grensovergangen. Maar dat is niet de ervaring van de migranten die in het opvangcentrum van de hulporganisatie Kino Border Initiative een gratis maaltijd krijgen. De meesten van hen zijn gedeporteerd uit de VS, de rest is onderweg naar het beloofde land aan de andere kant van de grens. 'Soms worden die mensen opeens opgepakt en het land uitgezet, terwijl hun gezin in de VS achterblijft. Of ze hebben nog allerlei spullen of nog salaris tegoed van hun werkgever in de VS. Daar helpen we hen dan bij of we brengen hen in contact met hun familie hier,' vertelt priester Sean Carroll, een Amerikaan die al acht jaar met migranten werkt.

De enige oplossing is proberen de schrijnende kloof tussen het arme Mexico en het rijke Amerika te dichten

Priester Sean Carroll

Een vrijwilligster waarschuwt de nieuwkomers dat ze voorzichtig moeten zijn voor de maffia 'en de politie: altijd in groepjes blijven, niet in de buurt van auto's komen en nooit een telefoontje van een vreemde gebruiken om met huis te bellen. 'Het komt regelmatig voor dat migranten hier worden ontvoerd door de maffia of dat ze bestolen worden door de politie', zegt Sean Carroll. 'Als de maffia de telefoonnummers van hun familie heeft, persen ze die vaak geld af.'  

De 30-jarige Juan uit de Mexicaanse staat Morelos klopte bij het opvangcentrum aan, nadat hij door de Amerikaanse Border Patrol was opgepakt na een gevaarlijke tocht door de woestijn. Onderweg hadden maffiafiguren hem beroofd. 'Kennelijk werkten ze samen met de 'coyotes'  (de mensensmokkelaars), zegt hij. Toch is hij van plan het nog eens te proberen: 'Bij ons in Morelos is er geen werk en geen toekomst.'  

'Daarom zal die muur van Trump nooit werken', zegt Sean Carroll. 'De enige oplossing is te proberen de schrijnende kloof tussen het arme Mexico en het rijke Amerika te dichten. Anders kun je de muur zo hoog maken als je wilt, helpen zal het nooit.'

Vrijwel iedereen is hier Democraat, maar eigenlijk weten ze niet waarom

Mike Melendez

Aan de Amerikaanse kant van de grens strijdt Molly Anderson, de voorzitster van de Democratische partijafdeling in Nogales, tegen de 'dwaze' plannen van Trump. 'Hij heeft geen idee van hoe het er hier werkelijk aan toe gaat. Een muur van tien meter hoog is maar zo effectief als een ladder kort is. Met een ladder van elf meter ben je erover heen of ze kruipen eronder door. Overal graven ze tunnels en die zijn zelfs met bodemscanners maar moeilijk te vinden. Natuurlijk helpt het hek wel wat, maar het is domweg onmogelijk om 3200 kilometer grens helemaal af te sluiten.'  

Maar voor de Democratische partijafdeling in Nogales en omstreken heeft de opmars van Trump volgens haar een gunstig effect. 'De meeste mensen hier zijn Latino's en weten maar al te goed dat Trump hen heeft afgedaan als misdadigers en verkrachters. En dat terwijl we hier al vijf jaar lang geen enkele moord hebben gehad. Ook zijn plan voor een muur is hier uiterst impopulair. De meeste mensen hier hebben familie aan de andere kant wonen en voelen er niets voor dat het nog moeilijker wordt elkaar te bezoeken. Die mensen zijn vastbesloten om Democratisch te stemmen.'

Campagne voeren voor Trump in Nogales is geen makkie, verzucht Mike Melendez, die een souvenir- en curiosawinkel drijft in het stadje. De Latino-zakenman heeft zijn winkel omgetoverd in een hoofdkwartier voor de Trump-campagne. De gevel heeft hij overgeschilderd in de kleuren van de Amerikaanse vlag en zelf draagt een rood shirt met olifantje - het symbool voor de Republikeinse partij - erop dat hij speciaal voor de verkiezingen heeft laten maken. 'Mike Melendez - to Work for the People' staat erop geborduurd. De eerste week dat hij billboards met Trump buiten voor zijn winkel zette, werden ze meteen kapotgemaakt. 'Vrijwel iedereen is hier Democraat, maar eigenlijk weten ze niet waarom. Ik probeer hun uit te leggen dat ze eigenlijk dichter bij de Republikeinse partij staan: tegen abortus, voor familiewaarden. Bovendien was het Ronald Reagan die het groene licht gaf voor een amnestie regeling, waardoor de meesten van hen hier konden blijven.' 

Kom nou, geloof je echt dat Mexico gaat betalen voor een muur op Amerikaans grondgebied?

Mike Melendez

Trump heeft het hem niet makkelijker gemaakt met zijn neerbuigende opmerkingen over de Latino's, erkent hij. 'Maar persoonlijk voel ik me niet beledigd. Het is allemaal gewoon politiek, zo gaat dat nu eenmaal: It's a mess.' Ook Trumps belofte een muur op te trekken langs de grens met Mexico neemt hij met een korreltje zout. 'Al maakt hij hem nog zo hoog, ze zullen toch blijven komen. Dan kruipen ze eronder door. Bovendien gaat het enorm veel geld kosten langs de hele grens een muur te bouwen.' Maar dat gaat Mexico toch betalen, zegt Trump? Melendez: 'Kom nou, geloof je echt dat ze gaan betalen voor een muur die op Amerikaanse bodem staat?'  

Iedereen heeft recht op een beter leven, vindt hij. Ook zelf is hij naar de VS gekomen om aan de armoede te ontsnappen. Toch is hij het met Trump eens dat er iets gedaan moet worden om illegalen buiten de deur te houden. 'Ik ken tal van bedrijven die tientallen illegalen in dienst hebben. Ze werken tegen hongerloontjes, met als gevolg dat bijna een kwart van de bevolking hier zonder werk zit.' Maar van Trumps voorstel om miljoenen illegalen weer de grens over te zetten, moet hij niets hebben. 'Dat gaat toch niet lukken, uiteindelijk zal er toch een amnestie moeten komen voor de mensen die hier al lang zijn.'  

Op de golf van Trumps succes hoopt hij nu 'supervisor' in het district rond Nogales te worden, een soort vertegenwoordiger van de gouverneur. 'Maar als ik verlies, ben ik hier weg, Trump of niet. Wat moet ik hier dan nog doen? Sinds de regels aan de grens een paar jaar geleden zijn verscherpt, komen er bijna geen toeristen meer en loopt mijn winkel van geen kant. Dan verkoop ik de boel hier en ga ik weer terug naar Mexico. Van dat geld kan ik daar als een rijke leven.'


'Alleen in de VS ligt een goede toekomst voor mijn jongens'

Zuidgrens: rivier bij Guatemala

Aan de oever van de Suchiate rivier zit Seidi Sánchez (31) op een rotsblok. Ze kijkt naar het kolkende water, en waarschuwt haar vierjarige dochter Alison niet te dicht bij de kant te komen. De Hondurese arriveerde drie dagen geleden in Tecun Uman, een dorp aan de Guatemalteekse kant van de grensrivier. Samen met vijf mannen uit El Salvador zit ze nu te dubben wat het beste moment is om de oversteek naar Mexico te maken.  

'Zitten jullie hier nu nog?' Een bruinverbrande man op een vlot van plastic tonnen en houten planken vaart langs. 'Voor vijf Quetzal per persoon breng ik jullie naar Mexico', zegt hij. De migranten twijfelen. De rivier is niet diep, maar lopen is riskant vanwege de stroming. Anderzijds, iedere cent die ze kunnen besparen is meegenomen. 'Ik weet het niet', zegt Sánchez met een blik op haar dochter. De man op het vlot vertrekt weer. 'Ik hoor het wel', roept hij nog.

Sánchez reist op plastic slippers en heeft voor zichzelf en haar dochter alleen een kleine roze rugzak bij zich. Ze behoort tot de naar schatting vierhonderdduizend Midden-Amerikanen die jaarlijks illegaal de Mexicaanse grens oversteken. De meerderheid van hen komt uit Honduras, Guatemala of El Salvador, landen die worden verscheurd door armoede en extreem gewelddadige bendes. Ze gaan op weg naar de Verenigde Staten, op zoek naar geld en rust.  

Daar zijn ze een doorn in het oog van Donald Trump, de republikeinse miljonair die op 8 november de presidentsverkiezingen hoopt te winnen. Trump hekelt de elf miljoen ongedocumenteerden die in de VS verblijven en belooft een keihard migratiebeleid. Hij wil de ruim drieduizend kilometer lange grens tussen de VS en Mexico hermetisch afsluiten. 'Alleen een muur kan voorkomen dat ons land wordt overspoeld door illegalen', roept Trump op campagnebijeenkomsten tegen zijn toehoorders.  

In werkelijkheid bestaat een groot deel van de Amerikaanse zuidgrens al uit muren en hekken. Waar dat niet het geval is, bewaken scanners, drones en zwaarbewapende grenswachten de toegang tot de VS. Tussen 2009 en 2015 heeft huidig president Barack Obama 2,5 miljoen migranten gedeporteerd, meer dan enig ander president ooit.

Vroeger kon je agenten omkopen, nu slaan ze je in elkaar en zetten je het land uit

Pedro Galicia

Ook Pedro Galicia (47), een van de mannen die met Sánchez aan de rivieroever zit, is jaren geleden de VS uitgezet. De Salvadoraan stak begin deze eeuw illegaal de grens over, woonde zes jaar in Arkansas maar werd gedeporteerd toen de politie hem dronken achter het stuur betrapte. Sindsdien heeft hij zeven keer vergeefs geprobeerd terug te keren naar de VS.  

De andere migranten, duidelijk minder ervaren, hangen aan Galicia's lippen als hij zijn ervaringen vertelt. 'De eerste keren kwam ik nog tot aan de noordgrens', aldus de Salvadoraan terwijl hij met zijn vingers de laatste restjes rijst van een plastic bordje schraapt. 'Maar de Mexicaanse politie is nu overal', gaat hij verder. 'Vroeger kon je agenten omkopen, nu slaan ze je in elkaar en zetten je het land uit.'  

Want wat Trump ook niet aan zijn aanhangers vertelt, is dat de Mexicaanse regering een steeds belangrijker rol speelt bij het controleren van de migratiestroom. In juli 2014, als reactie op de tienduizenden alleenstaande minderjarige asielzoekers die aan de poorten van de VS rammelden, stuurden de Mexicaanse autoriteiten onder druk van de VS versterking naar de zuidgrens. Ze voeren nu strengere controles uit langs de traditionele migrantenroutes.

De Mexicaanse migratiepolitie gebruikt excessief geweld en voert massadeportaties uit

Carolina Jimenez van Amnesty International

Hoewel de precieze inhoud en financiering van het zogenoemde 'Plan Zuidgrens' in vaagheden zijn gehuld, zijn de resultaten helder: In 2013 zette Mexico 86 duizend vreemdelingen het land uit, vorig jaar waren dat er al bijna tweehonderdduizend.  

'Je kunt stellen dat de grens van de Verenigde Staten zuidwaarts is verplaatst', zegt Carolina Jimenez, migratie expert bij Amnesty International. 'Dat vergt een hoge tol. De Mexicaanse migratiepolitie gebruikt excessief geweld en voert massadeportaties uit zonder onderzoek te doen naar de achtergrond van de gedetineerden', aldus Jimenez. 'Dat terwijl het vaak vluchtelingen zijn die in hun thuisland voor hun leven vrezen.'

Dat geldt ook voor Junior Pineda, een 14-jarige jongen uit de Salvadoraanse stad Sonsonate. De Mara Salvatrucha, een van de criminele organisaties die terreur zaaien in Midden-Amerika, wilde hem rekruteren. 'Geef ons de jongen of betaal 25 duizend dollar', zeiden de zwaarbewapende bendeleden tegen Pineda's moeder Ana Mendoza en gaven haar 24 uur bedenktijd. Nog diezelfde nacht gingen vader, moeder en zoon ervandoor.  

Toen ze de eerste keer de Suchiate rivier overstaken, belandden ze vrijwel meteen in vreemdelingendetentie. 'Het was verschrikkelijk', zegt Mendoza. 'Ze stopten ons in een cel met leden van de Mara Salvatrucha.' Pineda knikt. 'We hadden geluk dat ze uit een andere stad kwamen en ons niet kenden.' Na de deportatie maakte het gezin rechtsomkeert, en inmiddels zijn ze weer terug in Tapachula, een stad op dertig kilometer van de grens.

Zeker de helft van de Midden-Amerikaanse migranten komt in aanmerking voor een vluchtelingenstatus alleen weet bijna niemand dat

Perrine Leclerc, directeur van het VN vluchtelingenkantoor (UNHCR) in Tapachula

Op de stoep voor het migrantenopvangcentrum citeert een vrouw bijbelcitaten. Sommige migranten slaan een kruis, anderen kijken haar glazig aan. Terwijl ze bananen eten, vertellen de migranten over thuis. Over hoe bendeleden de ledematen van hun slachtoffers afhakken en in stadsbussen achterlaten, over jonge meisjes die gedwongen van hand tot hand gaan, over afpersing, orgaanhandel en gemutileerde lijken op straat.  

Iedereen weet dat de tocht naar het noorden moeilijk zal zijn, maar terug naar huis gaan is geen optie. 'De scherpere controle leidt er vooral toe dat migranten gedwongen zijn nog gevaarlijkere routes te nemen dan voorheen', zegt analist José Knippen van de Mexicaanse onderzoeksorganisatie Fundar. 'Ze zijn daardoor onzichtbaarder geworden voor hulporganisaties, en nog kwetsbaarder voor criminele bendes onderweg.'  

Toch is er ook een groeiend aantal vluchtelingen, met name vrouwen met kinderen, dat afziet van de reis en op legale wijze in Mexico probeert te blijven. 'Zeker de helft van de Midden-Amerikaanse migranten komt in aanmerking voor een vluchtelingenstatus', zegt Perrine Leclerc, directeur van het VN vluchtelingenkantoor (UNHCR) in Tapachula. 'Alleen weet bijna niemand dat.'

De UNHCR voert actief campagne om de vluchtelingen aan te moedigen een aanvraag in te dienen. Met succes: in 2013 vroegen 846 mensen asiel aan, dit jaar zijn het er al achtduizend. Ook de familie Pineda heeft een aanvraag ingediend en wacht nu in een door de UNHCR betaald opvanghuis op de uitspraak. 'We hadden nog nooit gehoord van een vluchtelingenstatus', aldus Mendoza. 'We dachten dat we gewoon migranten waren.'  

Of deze trend tot minder migranten in de VS zal leiden is de vraag. 'Zodra ik asiel heb in Mexico, reis ik naar het noorden', zegt Sandra Hernandez, een 29-jarige vrouw die is gevlucht uit El Salvador en met haar twee jonge zoontjes voor het UNHCR kantoor op haar beurt zit te wachten. 'En dan zo snel mogelijk de grens over', zegt ze. 'Mexico is mij te gewelddadig', legt ze uit. 'Alleen in de VS ligt een goede toekomst voor mijn jongens.'

Marjolein van de Water