Richard Thaler.
Richard Thaler. © EPA

Amerikaan Richard Thaler wint Nobelprijs voor de Economie: 'De calculerende, rationele burger bestaat niet'

De Nobelprijs voor de Economie gaat dit jaar naar de Amerikaan Richard Thaler, die de vader van de gedragseconomie wordt genoemd.

Vergeet de calculerende burger. Mensen kiezen lang niet altijd wat rationeel gezien het beste voor hen is. Ze laten zich vaak leiden door emotionele overwegingen. 'De meeste mensen stemmen niet op grond van een analyse of spreadsheet, maar op grond van onderbuikgevoelens', zei de Amerikaanse gedragseconoom Richard Thaler vorig jaar tegen zakenwebsite MarketWatch over het besluit van de Britten te kiezen voor de Brexit.

De 72-jarige Thaler, verbonden aan de Booth School van de Universiteit van Chicago, won maandag de Nobelprijs voor de Economie. Hij wordt de vader van de gedragseconomie genoemd. De consument is geen rationeel wezen  een homo economicus die kiest voor de beste kwaliteit tegen de laagste prijs  zoals de economische theorie veronderstelt. De consument is een kuddedier, dat in zijn economische keuzes wordt geleid door statusdenken, angsten en andere irrationele emoties.

Thaler is niet alleen een theoriticus. Hij heeft ook een eigen kantoor voor vermogensbeheer

Overheden en bedrijven kunnen van die wetenschap gebruikmaken door mensen een onmerkbaar duwtje in de goede richting te geven. Nudging noemde Thaler dit.

In 2008 beschreef hij samen met een collega van Harvard deze uitdaging in de bestseller Nudge: naar betere beslissingen over gezondheid, geluk en welvaart. Het succes leverde hem in 2015 een bijrol op in de film The Big Short over de kredietcrisis. In deze film, genomineerd voor vijf Oscars, legt hij popster Selena Gomez de hot-hand fallacy uit: het bijgeloof dat gebeurtenissen van nu ook in de toekomst zullen plaatsvinden.

Thaler probeerde de brug van economie naar psychologie te slaan. Zo blijkt uit onderzoek dat de teleurstelling over een verlies van 100 euro veel groter is dan de vreugde over de winst van eenzelfde bedrag. Dat weerhoudt mensen er niet van te blijven gokken. Mensen wassen hun auto zelf omdat ze het te duur vinden om dat voor 15euro door een buurjongetje te laten doen. Maar ze zullen niet voor het dubbele bedrag de auto van iemand anders gaan wassen.

Omstreden prijs

Officieel wordt gesproken van de 'Prijs van de Zweedse Rijksbank voor Economische Wetenschappen ter nagedachtenis van Alfred Nobel'

Marketeers houden veel meer dan economen rekening met psychologie. Daarom leggen ze duurdere artikelen op ooghoogte in de winkelschappen, zodat mensen die eerder pakken dan de goedkope. En daarom geven winkels kortingsbonnen in plaats van de prijs van een artikel te verlagen, omdat dat tegemoetkomt aan de behoefte te kunnen onderhandelen. Ook overheden kunnen hun voordeel doen met nudging. In Groot-Brittannië werd de les van Nudge gebruikt om mensen sneller hun achterstallige belasting te laten voldoen. In plaats van te dreigen met een boete werd in een brief gemeld dat zij tot de minderheid van 5 procent behoorden die niet op tijd had betaald. Mensen bleken daarvoor zeer gevoelig te zijn.

In 2015 verscheen een ander succesvol boek van zijn hand: Misbehaving: The Making of Behavioral Economics. Thaler is niet alleen een theoreticus. Hij heeft ook een eigen kantoor voor vermogensbeheer: Fuller & Thaler Asset Management.

Als Nobelprijswinnaar komt hij in een indrukwekkend rijtje van door de Zweedse Rijksbank gelauwerde economen, dat begint met de Nederlander Jan Tinbergen in 1969 en waarop ook de namen van Paul Samuelson, Milton Friedman, Friedrich von Hayek, Joseph Stiglitz en Paul Krugman prijken. De prijs van 9 miljoen Zweedse kroon - bijna 1 miljoen euro - wordt gelijk met de Nobelprijs voor de Vrede uitgereikt.

Econoom Iris Vermeir van de Universiteit Gent, die veel over gedragseconomie en nudging schreef, vindt het terecht dat Thaler de prijs krijgt. 'Hij heeft een nieuwe insteek gegeven aan het economisch denken. En zijn werk is veel gerepliceerd. Hij heeft suggesties gegeven hoe je mensen gezonder en blijer kunt maken.'