Staking bij de Sint-Gillis gevangenis in Brussel
Staking bij de Sint-Gillis gevangenis in Brussel © BELGA

'Stakingen en protesten wijzen op malaise in Belgische gevangeniswezen'

Interview

Afgelopen weekend kwamen tweehonderd Belgische gedetineerden in opstand tegen de omstandigheden in de gevangenis van Merksplas. In Waalse en Brusselse gevangenissen wordt al twee weken gestaakt door bewakingspersoneel. De stakingen en protesten bestaan onafhankelijk van elkaar, maar duiden op een grote malaise in het gevangeniswezen, zegt criminologe Kristel Beyens van de Vrije Universiteit Brussel.

Wat houdt die malaise precies in?

In Brussel heb je nog altijd een gevangenis waar gedetineerden zonder stromend water of toilet in de cel leven, met vloeren die instorten

'Allereerst is er de materiële infrastructuur. Er zijn nog altijd gevangenissen die dateren uit de 19e eeuw. De gevangenis in Merksplas is er zo een. Oorspronkelijk was de gevangenis bedoeld als landloperkolonie, waar mensen overdag op het veld werkten. Maar nu wordt de gevangenis ook voor gestraften tot 10 jaar gebruikt. De protestactie was gericht tegen de onmenselijke woontoestanden die daar heersen. In Brussel heb je nog altijd een gevangenis waar gedetineerden zonder stromend water of toilet in de cel leven, met vloeren die instorten.

De stakingen door bewakingspersoneel vinden al plaats sinds de jaren negentig en met de regelmaat van de klok. Er is onderbezetting van het personeelskader en door de overbevolking van de gevangenissen wordt het werd veel moeilijker en ervaren ze het als onveiliger.

Een belangrijk gevolg is dat in bepaalde gevangenissen het bewakingspersoneel begint te bepalen of er nog opleidingen en activiteiten georganiseerd worden. Iedere verplaatsing van een gevangene naar een andere ruimte kost personeel, dus zorgt het personeel in sommige gevangenissen ervoor dat een aantal activiteiten wordt afgeschaft. In Sint-Gillis in Brussel bijvoorbeeld worden al meer dan acht maanden geen activiteiten aangeboden. Er wordt beknibbeld op bezoek, mensen die diensten verlenen worden niet binnengelaten. Dat leidt tot mensonterende omstandigheden.

De stakingen en de protesterende gevangenen zijn verschillende elementen die samenkomen. Beide duren ze al een hele tijd, en dat maakt de situatie nu zo explosief.'

Als de situatie al zo lang duurt, waarom is er dan niet eerder ingegrepen?

'Dat moet u aan de minister vragen. Ik heb al mijn middelen opgebruikt, zei hij dit weekend op de televisie. De regering moet nu actie ondernemen. De minister onderstreept altijd dat detentie humaan moet zijn en ik geloof dat hij dat meent. Maar daar hangt ook een prijskaartje aan.'

In een opiniestuk in De Morgen afgelopen zaterdag pleit u voor een gegarandeerde minimale dienstverlening tijdens stakingen. Lost dat de inhumane omstandigheden op?

Lees hier het opiniestuk in De Morgen.

Als je 24/7 in een zwaar overbevolkte cel zit, heeft dat grote gevolgen.

'Tijdens de stakingen wordt de bewakingstaak overgenomen door de politie en nu zelfs door militairen. Die mensen zijn daar helemaal niet voor opgeleid. Bovendien is de politie zelf overbelast sinds de terreuraanslagen en is militarisering van het gevangeniswezen wel het laatste wat we willen.

Overig personeel, zoals de gevangenisdirecteur, werkt nu mee om tijdens stakingen minimale diensten te kunnen laten doorgaan, zoals voeding uitdelen in de cellen, wandelen, zorgen dat er gedoucht kan worden. Maar omdat er geen minimale dienstverlening gewaarborgd is kunnen die minimale activiteiten niet altijd gegarandeerd worden. Als je 24/7 in een kleine overbevolkte cel zit, heeft dat zware gevolgen.

België is meermaals op de vingers getikt door het Europese Comité voor de Preventie van Foltering vanwege het gebrek aan wetgeving omtrent minimale dienstverlening, maar het komt maar niet van de grond.'

Hoe kan dat?

'Men slaagt er niet in met de vakbonden tot een akkoord te komen. Het is deze minister niet gelukt, maar zijn voorgangers ook niet. Ik wil absoluut geen anti-vakbondstandpunt innemen, maar we zien hier nu wel dat vakbonden een heel sterke invloed hebben en blijven staken tot de finish, waardoor ministers het tot nog toe niet fatsoenlijk met ze hebben kunnen regelen.'

Kan de minister het niet doorvoeren zonder hun goedkeuring?

'Men heeft altijd geprobeerd alles via sociale akkoorden te regelen. De situatie op de spits drijven is ook niet altijd goed. In ons opiniestuk zaterdag wensen we de minister slagkracht toe. Dat was nog voor de protesten in Merksplas. Ik wil niet zeggen dat ons stuk visionair was, maar het kwam zeker geen moment te laat.'

Gegarandeerde minimale dienstverlening alleen lost niet de overbevolking in de gevangenissen op.

Je creëert tikkende tijdbommen als gedetineerden systematisch slecht behandeld worden.

'Nee. Waar het aan schort, is de beheersing van de in- en uitstroom van de gedetineerden. We zien dat onze straffen veel langer zijn in vergelijking met bijvoorbeeld Nederland. Mensen met gevangenisstraffen korter dan drie jaar worden onder elektronisch toezicht geplaatst, zodat ze niet in de gevangenis terecht komen, waar ondertussen vooral gevangenen zitten met een straf van drie jaar en langer. Ook de voorlopige hechtenis duurt in België langer. Zo raakt een systeem opgestopt. Om dat probleem fundamenteel op te lossen moeten de strafmaten heroverwogen worden en dat is een heel lastig punt.

Een ander belangrijk punt is de algemene cultuur in de gevangenis. Het personeel is onvoldoende opgeleid met de hedendaagse visie die achter het gevangeniswezen schuilt. Bewakingspersoneel moet zich bewust zijn van het belang van resocialisering, er moet een constructieve cultuur ontstaan. Je creëert tikkende tijdbommen als gedetineerden systematisch slecht behandeld worden. We hebben dus niet alleen meer personeel nodig, maar ook kwalitatief opgeleid personeel.

Sinds 2011 zitten er Belgische gedetineerden in Tilburg, omdat jullie met leegstand kampen. Ik heb daar onderzoek gedaan met een Nederlandse collega en wat heel duidelijk werd was dat de gedetineerden zich daar veel beter behandeld voelden dan in België. Humaner, persoonlijker.'

Kan Nederland dan niet beter meer van jullie gedetineerden opnemen?

'Het grote nadeel van gedetineerden in een ander land detineren is de re-integratie. Tijdens ons onderzoek stelden we ook vast dat heel wat Belgische gedetineerden in Tilburg geen toegang hadden tot professionele opleidingen, sollicitatiegesprekken of intakes om te kunnen herintreden in de Belgische samenleving. Dat is gewoon veel lastiger vanuit een ander land. Ik zou het zeker geen langdurige oplossing noemen.'