Sipko Melissen is zo vindingrijk, dat je hem graag wilt volgen
©

Sipko Melissen is zo vindingrijk, dat je hem graag wilt volgen

Boek (non-fictie/fictie) - Kafka op Norderney - Essays

Lacunes in de biografie van Franz Kafka weet Sipko Melissen vindingrijk te vullen.

De schrijver fantaseert over Kafka's leven, maar wel op basis van veertig studies.

Ruim tweeduizend pagina's telt Reiner Stachs biografie van Franz Kafka. Sipko Melissen las het minutieus geconstrueerde levensverhaal ('een labyrint met vele zijpaden waarin je niet kunt vastlopen of verdwalen') en raakte gefascineerd door wat de scherpziende biograaf zijns ondanks níét ophelderde.

Wat deed Kafka in september 1913 in Venetië? Hoe ervoer hij zijn maandenlange kuur in 1920 in Zuid-Tirol? En wat leerde de jonge schrijver in 1901 op het waddeneiland Norderney - een episode waarover Stach concludeert 'dennoch wissen wir nichts darüber'?

Sipko Melissen is blij met zulke lacunes: 'Het aardige van een open plek is dat de lezer de gelegenheid krijgt daar even bij stil te staan en er eventueel over te fantaseren, wat de biograaf verboden is.' Een onbezonnen fantast is Melissen daarbij niet. Het gaat hem om plausibele fantasieën - niet voor niets baseert hij zich op zo'n veertig Kafka-studies, die hij stuk voor stuk verantwoordt.

(Non-)fictie
Sipko Melissen
Kafka op Norderney - Essays
Van Oorschot; 208 pagina's; 19,99 euro

Beleefde Kafka een amoureus avontuur met een man in Venetië? Stach waagt zich niet aan speculaties ('wir wissen nicht, was er in Venedig tat'), al vermeldt hij wel dat Max Brod, de hoeder over Kafka's nalatenschap, erotische passages in diens gepubliceerde brieven verdonkeremaande. Melissen durft zo'n homo-erotisch avontuur wel te veronderstellen, al is er maar één opmerking in een brief over een 'schöner Gondelführer' waarop hij zich kan beroepen.

Draaft Melissen door? Het maakt niet uit. De auteur is zo vindingrijk in zijn speculaties, dat je hem graag wilt volgen. Van de gondelier als homo-erotische koppelaar, naar briefpassages waarin Kafka rept van het aflikken van 'gespierde mannenbenen', naar de 'love-friendship' tussen jongemannen die we niet met homoseksualiteit moeten verwarren.

Melissen is het met Stach eens dat de oude theorieën over een geheimgehouden zoon geen stand houden

Mooi is hoe de schrijver ten slotte overal verbanden ziet. Melissen ontdekt dat Lodewijk van Deyssel en Kafka in 1903 tegelijkertijd in Dresden kuurden, en na Van Deyssels portret van een kuurgast - 'een bleek en dweepziek plicht-getrouw mensch met verticalen midden voorhoofds-rimpel' - staat het voor hem vast: 'Een Nederlandse auteur merkt voor het eerst Kafka op.'

Had Kafka kinderen? Melissen is het met Stach eens dat de oude theorieën over een geheimgehouden zoon geen stand houden. Een dochter dan? Om die vraag draait het hoofdstuk over Kafka's verblijf in Meran, dat mede steunt op W.F. Hermans' verslag van zijn bezoek aan het kuuroord in 1977.

Deze veronderstelling is niet bij voorbaat als totaal absurd van de hand te wijzen

Met dat verslag is iets geks aan de hand. Hermans wist blijkbaar niet dat Kafka in 1920 in Meran kuurde (Melissen noteert het met verbazing), terwijl hij wél beschrijft hoe hij er 'de reïncarnatie van Franz Kafka' ontmoette: 'Een meisje met de huid van oud satijn en een mager jongensgezicht. Ze heeft zwarte ogen die lijken te glanzen van koorts.'

Kafka als vader of grootvader? 'Deze veronderstelling is niet bij voorbaat als totaal absurd van de hand te wijzen', vindt Melissen. Het is de opmaat naar de apotheose van Kafka op Norderney: de fantasie van de schrijver neemt zo'n vlucht, dat hij oog in oog met zijn onderwerp - 'de jongen met de witte strohoed' - komt te staan.

'U komt uit de toekomst', zegt de 18-jarige Franz tegen 'de man met de spijkerbroek', en uit het feit dat die hem kennelijk nauwlettend volgt, maakt hij op dat hij na zijn dood beroemd is geworden. 'Dus toch', zegt Kafka, en hij lacht tegen zijn achtervolger, zoals een schoolgenoot het ooit omschreef: 'Freundlich, ruhig, scheu und ein bischen rätselhaft.'