Over oude wegen is een heerlijk leesboek dat zelfs de prehistorie spannend maakt
©

Over oude wegen is een heerlijk leesboek dat zelfs de prehistorie spannend maakt

Boek ((non)-fictie) - Over oude wegen - Een reis door de geschiedenis van Europa

Mathijs Deen vertelt heerlijk meanderende verhalen over oude Europese wegen. Zelfs de prehistorie maakt hij spannend.

Over oude wegen - Een reis door de geschiedenis van Europa

(non-)fictie

Mathijs Deen

Thomas Rap; 336 pagina's; euro 22,99.

Over Europa mogen inmiddels bibliotheken vol zijn geschreven, VPRO-journalist en schrijver Mathijs Deen wist toch nog een volstrekt originele invalshoek te bedenken. Met tijd en ruimte als bondgenoten: in elf hoofdstukken springt hij van de prehistorie via de Romeinse tijd en de Middeleeuwen naar onze eeuw en daarbij spelen de Europese wegen telkens een hoofdrol. Die keuze klinkt wellicht wat saai, maar Deen toont overtuigend de kracht van zijn invalshoek aan. De Europese wegen verbinden landen en mensen, worden nu gebruikt door toeristen en vrachtverkeer, maar vroeger door legers voor oorlogen. Al eeuwenlang gebruiken vluchtelingen ze. Kortom, wegen vormen een mooi uitgangspunt om verhalen te vertellen. En dat is waar Deen bij uitstek goed in is.

Net als Geert Mak weet hij geschiedenis tot leven te wekken, dankzij zijn meeslepende stijl en zijn poëtische verbeeldingskracht. Zelfs de prehistorie maakt hij spannend. Een opgraving in Spanje wordt een 'plaats delict' vol 'incomplete puzzels van ribben, wervels, tanden, kiezen, vingerkootjes'. Hij laat ons meeleven met de Spaanse onderzoekster Maria. Die laat met haar zoontje de opgraving zien en concludeert dat we op 'de geboortegrond van de kindertijd' zijn aanbeland. Mooi, tot Deen noteert dat de meeste kinderen door geweld zijn omgekomen. 'Vakkundig geslacht', zegt Maria, 'op zo'n manier dat ze goed bij het merg konden'. Een vete tussen twee families was de oorzaak, vermoedt ze, want 'als je een familie wilde beschadigen, pakte je de kinderen'. We komen kortom van ver.

Hoeveel de mens sindsdien is opgeschoten, is een legitieme vraag sinds de Tweede Wereldoorlog. Na die gruwelen werd uit idealisme een netwerk van E-wegen over Europa gelegd. Een volgende oorlog moest door economische integratie worden voorkomen - met verbindende wegen als pijlers. Vandaar dat de A4 van Amsterdam naar België ook E19 heet en naar Parijs loopt.

Meestal weet hij zijn interpretatie aannemelijk te maken, al permitteert hij zich af en toe grote vrijheden

De vader van Deen had oog voor dat grotere plaatje door de provinciale weg van Boekelo naar Leersum aan te duiden als 'de weg die loopt van Londen naar Moskou'. We mogen 'de man achter het stuur', zoals Deen hem noemt, dankbaar zijn. Want de mededeling maakte een verpletterende indruk op zijn zoontje en staat daardoor aan de basis van dit boek met heerlijk meanderende verhalen, vol onverwachte wendingen.

Een hoofdstuk dat aangekondigd wordt als spelend in 1653 met als locaties 'Portugal, Amsterdam en Stockholm', begint doodleuk in de Pyreneeën bij een eigentijds echtpaar. Om vervolgens te gaan over vluchtelingen die in de jaren dertig de bergpassen benutten. Gelukkig is Deen zo'n begenadigd auteur dat hij probleemloos in de zeventiende eeuw beland en alsnog de genoemde route aflegt.

Gedegen archiefonderzoek en interviews onderbouwen zijn kijk op de geschiedenis. De onvermijdelijke witte plekken gaat hij met zijn verbeeldingskracht te lijf. Meestal weet hij zijn interpretatie aannemelijk te maken, al permitteert hij zich af en toe grote vrijheden. Zo kruipt hij in het hoofd van toneeldiva Susanna van Lee wanneer die in 1659 als eerste vrouw een hoofdrol speelt. Op een cruciaal moment laat Deen haar denken aan 'wat ze gezien had op de tafels van de hertog van Holstein, ze herinnerde zich de heimwee van de dagen dat ze onderweg was'. Mooi, poëtisch, maar of het zo ging?

Ook in de reconstructie van de tocht van een verre voorvader naar Rusland (als dienstplichtige voor Napoleon) weet Deen al te veel van het innerlijk leven van deze Coenraad Nell, nota bene na eerst de leegte van de familiebronnen te hebben aangegeven. Maar goed, historisch juist is het drama van Nederlandse jongens die de helse tocht ondernamen wel - Deen schetst dankzij soldatenbrieven knap hun leven. Zijn soms al te grote dichterlijke vrijheid valt hem mede dankzij die feitelijke basis te vergeven.

Compassie met naamlozen vormt een rode draad. In veel verhalen komen vluchtelingen voor. Dat Deen aan zijn boek werkte ten tijde van de vluchtelingencrisis die Europa in 2015 en 2016 zo bezighield, valt daar niet los van te zien. Subtiel levert hij met zijn boek commentaar op die inmiddels weggeëbde actualiteit. Vluchtelingen zijn van alle tijden en verdienen een humane behandeling, luidt de impliciete boodschap. Bovenal is het een heerlijk leesboek.