Clytemnestra gaat Agamemnon vermoorden
Clytemnestra gaat Agamemnon vermoorden © Pierre-Narcisse Guérin

Nieuw inzicht in oude literaire teksten

Genderstudies voegen een belangrijke dimensie toe aan antieke teksten

Beoordeel een wetenschappelijke disclipline niet op haar mislukkingen, maar op haar successen.

De literatuurwetenschap kreeg het vorige week zwaar te verduren in deze krant. Het begon met een stuk van filosoof Sebastien Valkenberg, die de Huizingalezing van Karel van het Reve uit 1978 met de veelzeggende titel Het raadsel van de onleesbaarheid van stal haalde om te betogen dat het met de hedendaagse literatuurwetenschap niet veel beter is gesteld dan toen.

Valkenberg hekelde met name de wijze waarop de moderne literatuurwetenschap, in het kielzog van Said, Foucault en Derrida, geobsedeerd lijkt door machtsstructuren, om vervolgens een karikatuur te schetsen van het moderne literatuur-/cultuurwetenschappelijk onderwijs, dat studenten voornamelijk aan het tellen zou zetten.

Hierop reageerden een hoogleraar Spaanse letterkunde, Maarten Steenmeijer en een voormalig student Griekse en Latijnse taal- en letterkunde. Van hen zou je iets van een verdediging of ten minste nuancering van het door Valkenberg geschetste beeld hebben kunnen verwachten, maar het tegendeel bleek het geval: zij onderschrijven in grote lijnen zijn kritiek en roepen de literatuurwetenschap op terug te keren tot de essayistische literatuurkritiek, liefst buiten de academie. Verder zwijgen zij over Valkenbergs kritiek op het letterkundig onderwijs, al kan ik mij niet voorstellen dat zij zich als docent of student hierin kunnen herkennen.

Laat ik vooropstellen dat ik niks tegen essayistische literatuurkritiek heb en hoop dat deze blijft bestaan, naast de literatuurwetenschap. Ik geef ook toe dat in de moderne literatuurwetenschap soms onzinnige artikelen worden geproduceerd, maar dat geldt voor alle academische disciplines, van de sociale wetenschappen tot en met de natuurkunde.

Dit is het product van de vrije markt van ideeën waarop de wetenschap floreert. Je probeert er via een peer review-systeem de ergste misbaksels uit te halen, maar dat lukt niet altijd (denk aan Stapel!). Dat betekent ook dat je een discipline niet moet beoordelen op haar grootste mislukkingen - die zijn inherent aan het systeem - maar op haar beste prestaties, die onze kennis verder brengen.

Laat ik als voorbeeld genderstudies noemen, een van de gewraakte moderne theorieën die geobsedeerd zouden zijn door machtsstructuren. Classici die zich hebben laten inspireren door genderstudies, hebben gewezen op aspecten van antieke teksten die lezers er tot nu toe niet in hadden gezien, maar die, als je deze teksten nu herleest, moeilijk te ontkennen zijn.

Een voorbeeld is de tragedie Agamemnon van Aeschylus. Men heeft laten zien dat de koningin in dit stuk wordt gekarakteriseerd als een man en haar minnaar als een vrouw. Hiermee wordt een belangrijke dimensie toegevoegd aan deze tekst.

Veel teksten gaan al eeuwen mee, sommige millennia. Kennelijk snijden ze universele thema's aan. Laat die aan bod komen in het klaslokaal

van Valkenberg

Hoe maakt men dit aannemelijk? Onder andere door erop te wijzen dat woorden waarmee de koningin wordt beschreven, in andere, soortgelijke, teksten juist voor mannen worden gebruikt en, ja, daarbij kan tellen soms heel nuttig zijn. Literatuurwetenschap is, zoals elke wetenschap, gehouden argumenten aan te dragen die in principe weerlegbaar zijn. Hierin onderscheidt zij zich van en biedt zij een belangrijke aanvulling op de literatuurkritiek.

Veelzeggend is de opening van de slotparagraaf van het opiniestuk van Valkenberg: 'Veel teksten gaan al eeuwen mee, sommige millennia. Kennelijk snijden ze universele thema's aan. Laat die aan bod komen in het klaslokaal.'

Het woordje 'kennelijk' zou ik willen onderschrijven. Er is kennis nodig om deze thema's te ontdekken en zichtbaar te maken in dialoog met andere literatuurwetenschappers, -critici en lezers. Het is daarbij heel bevredigend om dankzij de moderne literatuurwetenschap aannemelijk te kunnen maken dat een van de universele thema's die de Agamemnon van Aeschylus aansnijdt het problematiseren van de verhouding tussen man en vrouw blijkt te zijn. Laten we dat inzicht meenemen in het klaslokaal.

André Lardinois, hoogleraar Griekse taal- en letterkunde aan de Radboud Universiteit