Van zijn boek werden in Nederland 200 duizend exemplaren verkocht.
Van zijn boek werden in Nederland 200 duizend exemplaren verkocht. ©

Hij veranderde het denken over de psychiatrie

Jan Foudraine (1929 - 2016)

Met zijn boek 'Wie is van hout?' was de psychiater een van de grondleggers van de antipsychiatrie.

Hij veranderde het denken over de psychiatrie. Die reduceerde patiënten tot wandelende ziektebeelden. Ze werden volgestopt met pillen en met elektroshocks in het gareel gedwongen. Behandelingen moesten humaner worden, er diende aandacht te komen voor het individu. Jan Foudraine verwoordde zijn ideeën in Wie is van Hout?, dat zou uitgroeien tot een boek van een generatie. Eind vorige week overleed de schrijvende psychiater op 87-jarige leeftijd, meldde de NOS maandag.

Als een van de grondleggers van de zogenoemde anti-psychiatrie stelde Foudraine de traditionele behandeling van psychiatrisch patiënten ter discussie. Minder medicijnen, meer menselijkheid, was het idee. Er was weinig mis met de mens, het was de maatschappij die hem ziek maakte door hem zijn vrijheid af te nemen. De hiërarchie en inhumane aanpak in de psychiatrische inrichtingen maakten het alleen maar erger.

Fel debat

Foudraine's ideeën vonden navolging, maar leidden ook tot fel debat

Wie is van Hout?  verscheen in 1971 en viel op vruchtbare bodem. Van het boek werden in Nederland 200 duizend exemplaren verkocht;  het werd vertaald in het Duits en Engels. De tijd bleek rijp voor een nieuwe kijk op ziekten als schizofrenie. Eerder al had een andere aanklacht tegen de traditionele psychiatrie furore gemaakt: het later verfilmde One flew over the Cuckoo's nest. Het waren de jaren waarin een poster in de Nederlandse straten verscheen met de tekst 'Ooit een normaal mens gezien? .. en, beviel het?'.

Foudraine's ideeën vonden navolging, maar leidden ook tot fel debat. Niet iedere hulpverlener was blij met zijn verzet tegen de scheiding tussen zieke en gezonde mensen. Gebaseerd op de uitgangspunten van de anti-psychiatrie ontstonden gemeenschappen waarin autoriteit ontbrak en de grens tussen patiënt en therapeut vervaagde. De vrije sfeer, het gebrek aan structuur en de rollenspelen bleken niet voor iedere patiënt geschikt. Zo keerden na enkele zelfdodingen de structuur en de autoriteit terug in de jeugdpsychiatrische kliniek Amstelland in Bloemendaal.

Kritisch

Toch zijn de ideeën van Foudraine nog steeds waardevol, zegt Jim van Os, als hoogleraar psychiatrie verbonden aan de Universiteit van Maastricht. 'Hij was kritisch over dingen die we in het verleden hebben gezien en nu nog zien. Zijn beweging is overruled door het biologisch optimisme van de Amerikaanse psychiatrie en van de farmaceutische industrie. Maar we zijn terug bij de noodzaak om begrippen als schizofrenie meer te zien als onderdeel van humane variatie. In de GGZ is inmiddels een transformatie begonnen waarbij het leven van de personen weer centraler komt te staan dan het ziekteperspectief'.

Van Os erkent dat er misstanden zijn geweest, maar die doen volgens hem niet af aan de erfenis van Foudraine. 'In Italië werden psychiatrische inrichtingen gesloten. Dat is nooit de bedoeling geweest van Foudraine. Zijn ideeën zijn soms verkeerd uitgevoerd.'

Foudraine's opvatting dat het in de psychiatrie niet ging om het individu heeft de perceptie van het vak geen goed gedaan

René Kahn, hoogleraar psychiatrie aan het UMC Utrecht

René Kahn, hoogleraar psychiatrie aan het UMC Utrecht, stelt daarentegen dat Foudraine's ideeën geen stand hebben gehouden. Hij denkt dat Foudraine wel de manier waarop de psychiatrie door het publiek werd waargenomen heeft beïnvloed, maar niet zozeer het vak zelf. 'Foudraine's opvatting dat het in de psychiatrie niet ging om het individu heeft de perceptie van het vak geen goed gedaan. Maar ik geloof niet dat hij grote schade heeft toegebracht aan het vak zelf.' Kahn ziet het werk van Foudraine vooral als de weerspiegeling van een tijdgeest.

Eind jaren zeventig vertrok Foudraine naar India en sloot hij zich aan bij de goeroe Bhagwan Sri Rajneesh. Hij schreef verscheidene boeken over zijn Indiase ervaringen en over Bhagwan.