Een booropstelling in Canada
Een booropstelling in Canada © EPA

Wat is schaliegas eigenlijk? En waarom zou je het winnen (of niet)?

Minister Henk Kamp (Economische Zaken) beslist in oktober of er proefboringen kunnen worden gedaan naar schaliegas. Dit gas zit in de Nederlandse bodem en vertegenwoordigt een geschatte waarde van 20 tot 30 miljard euro. Dat is interessant voor de schatkist, maar critici wijzen op de nadelige effecten die de winning met zich meebrengt. Wat is schaliegas eigenlijk? En wat zijn de risico's van winning van het gas?

Wat is schaliegas?
Schaliegas is een zogenaamd onconventioneel gas. In tegenstelling tot conventioneel gas, dat makkelijk te winnen is door middel van verticale boringen, is onconventioneel gas moeilijk winbaar omdat het zich in de hardere bodemlagen bevindt. Om het gas vrij te krijgen uit de harde lagen is een constante bewerking nodig, die wordt fracken genoemd.

Hoewel de naam doet vermoeden dat schaliegas een bijzonder soort gas is, is schaliegas gewoon aardgas. Schalie is opgedroogde en versteende modder van oude, ondiepe zeeën en is een harde bodemlaag. Schaliegas zit gevangen in de schalie en is daarom moeilijk te winnen.

Hoe wordt schaliegas gewonnen?
Conventioneel gas bevindt zich in een poreuze laag die, eenmaal aangeboord, tot tachtig procent van het gas vrij kan geven. Hoewel dit proces in de realiteit niet zo makkelijk is als beschreven, blijft het een stuk eenvoudiger dan het winnen van onconventioneel gas.

Om het Nederlandse schaliegas te winnen moet de schalie op ongeveer drie kilometer diepte worden gebroken. Alleen dan kan het gas vrijkomen en worden opgevangen. Om de aarde te breken wordt een mengsel van water, zand en chemicaliën de aarde ingespoten. Het mengsel zorgt ervoor dat de schalielaag breekt en het gas vrijkomt.

Wat zijn de nadelen van deze methoden?
De economische voordelen van schaliegas zijn groot, maar er is een lange lijst met mogelijke nadelen. Tegenstanders wijzen op twee belangrijke mogelijke nadelen van het winnen van schaliegas. Zij vrezen vervuiling van waterbronnen en seismische effecten voor omwonenden van de boorlocaties.  

Een onderzoek uit de Verenigde Staten laat zien dat in de omgeving van boorputten tot zestig keer zoveel methaan in het drinkwater zat dan toegestaan. Hoewel dit niet direct gevaarlijk is voor de volksgezondheid, zorgt het methaan wel voor bijverschijnselen. Zo ontstaat er explosiegevaar en wordt water dat uit de kraan komt gevaarlijk omdat er gas meekomt (zie filmpje onderaan artikel).  

Ook de vervuiling van grondwater is een kwestie die goed in de gaten gehouden dient te worden. In de Verenigde Staten bleek dat naast de vervuiling met methaan, ook de chemicaliën op sommige plaatsen het water hadden vervuild.  

Of het boren naar schaliegas ook leidt tot aardbevingen staat niet vast. Wel zijn er sterke aanwijzingen dat het water en de chemicaliën die achterblijven de kans op seismografische activiteit verhogen. Zo zagen onderzoekers het aantal aardbevingen in het midden van de Verenigde Staten in de periode 2001-2011 met factor zes toenemen. Een stijging die volgens de onderzoekers niet toevallig samenvalt met de verhoogde activiteit in de winning van gas en olie.

En hoe zit dat in Nederland?
Ook Nederlandse organisaties waarschuwen voor de gevolgen van winning van schaliegas. Zij wijzen op dezelfde nadelen als die wereldwijd worden genoemd en zijn bang voor de inbreuk die winning zal hebben op landschap en natuur, het watergebruik en de klimaatverandering door het gebruik van fossiele brandstoffen. MilieuDefensie heeft een lijst met zeven bezwaarpunten gepubliceerd.

Een van de bezwaren van MilieuDefensie is de mogelijkheid dat ook het Nederlandse grondwater vervuilt raakt met methaan en chemicaliën. Die kans is klein, vertelde Frank van Bergen van TNO tegen de Volkskrant in 2011. Dat de ondergrondse scheuren tot aan de grondwaterspiegel reiken is zeer onwaarschijnlijk, stelt Van Bergen. Het breken van de schalie gebeurt op ruim drie kilometer diepte, terwijl het water op 300 meter zit. Dat verschil is niet te overbruggen voor scheuren die normaal gesproken ongeveer 100 meter lang kunnen worden.

Hoe groot de kans is dat in Nederland aardbevingen gaan plaatsvinden die worden veroorzaakt door het winnen van schaliegas is niet duidelijk. De resultaten uit de Verenigde Staten zijn echter niet hoopgevend en ook in Frankrijk en Engeland is de winning van schaliegas omstreden vanwege aardschokken. In 2011 besloot de Franse regering het breken van schalie met water zelfs niet meer toe te staan.

Maar we gaan waarschijnlijk toch boren?
Nu het onderzoeksrapport van Onderzoeksbureau Witteveen+Bos positief klinkt, lijkt het er inderdaad op dat minister Kamp binnenkort toestemming zal geven om proefboringen toe te staan. Het bureau onderzocht in opdracht van de minister de gevolgen voor veiligheid voor mens, natuur en milieu van het opsporen en winnen van schaliegas en concludeerde dat dit veilig kan.

Cuadrilla, het bedrijf dat de opdracht voor de proefboringen heeft gekregen, is al begonnen met voorbereidingen. De boringen zullen plaatsvinden bij Boxtel, Haaren en de Noordoostpolder. Bij een Kamermeerderheid - afhankelijk van de PvdA - kunnen de proefboringen van start gaan.

Minister Kamp van Economische Zaken schat dat er in Nederland tussen de 200 en 500 miljard kubieke meter gas in de grond zit. Afgezet tegen 1350 miljard kubieke meter conventioneel gas is dat veel voor een land dat, volgens Kamp, nog tien jaar gas zal exporteren voordat het afhankelijk wordt van import.  

De waarde van het schaliegas is in potentie enorm en kan oplopen tot enkele honderden miljarden. Dat betekent dat zelfs zonder argumentatie zoals het gebruik van schaliegas als overgang naar duurzame energie of de dan afnemende afhankelijkheid van fossiele brandstoffen uit het buitenland, er voor de overheid een duidelijke incentive ligt om te proberen het gas uit de grond te halen.

Een Amerikaanse vrouw laat zien dat er gas uit haar kraan komt.

De trailer van Gasland, een documentaire over gasboringen in de Verenigde Staten van filmmaker Josh Fox